Secunda Secundae. Quaestio 94. Over de Afgoderij .
Prooemium
Deinde considerandum est de idololatria. Et circa hoc quaeruntur quatuor. Primo, utrum
idololatria sit species superstitionis. Secundo, utrum sit peccatum. Tertio, utrum
sit gravissimum peccatorum. Quarto, de causa huius peccati. Utrum autem cum idololatris
sit communicandum, dictum est supra, cum de infidelitate ageretur. (IIa-IIae q. 94 pr.)
Vervolgens moeten wij over de afgoderij spreken; en hierover stellen wij ons vier
vragen: 1. Is de afgoderij een soort bijgeloof? 2. Is ze een zonde? 3. Is ze de zwaarste
zonde? 4. Over de oorzaak van deze zonde. Of men echter met de afgodendienaars gemeenschap
moet houden, is vroeger behandeld (10e Kw. 9e Art.), toen over de ongelovigheid werd
gesproken.
Articulus 1. Is het juist de afgoderij als een soort bijgeloof voor te stellen?
Ad primum sic proceditur. Videtur quod idololatria non recte ponatur species superstitionis.
Sicut enim haeretici sunt infideles, ita et idololatrae. Sed haeresis est species
infidelitatis, ut supra habitum est. Ergo et idololatria, non autem superstitionis. (IIa-IIae q. 94 a. 1 arg. 1)
1 — Men beweert, dat het niet juist is de afgoderij als een soort bijgeloof voor te stellen.
Want evenals de ketters zijn de afgodendienaars ongelovigen. Nu is zoals boven bewezen
is (11e Kw. 1e Art.), ketterij een soort ongeloof en dus ook afgoderij; en niet een
soort bijgeloof.
Praeterea, latria pertinet ad virtutem religionis, cui opponitur superstitio. Sed
idololatria videtur univoce dici latria cum ea quae ad veram religionem pertinet,
sicut enim appetitus falsae beatitudinis univoce dicitur cum appetitu verae beatitudinis,
ita cultus falsorum deorum, qui dicitur idololatria, univoce videtur dici cum cultu
veri Dei, qui est latria verae religionis. Ergo idololatria non est species superstitionis. (IIa-IIae q. 94 a. 1 arg. 2)
2 — De godsdienst (latria) valt onder de deugd van godsdienstigheid. Maar nu heeft de
afgodendienst (idololatria) dezelfde zin als de godsdienst (latria), die onder de
ware godsdienstigheid valt. Want evenals het verlangen naar het valse geluk dezelfde
zin heeft als het verlangen naar het ware geluk, zo is ook de verering van valse goden
(die idololatria heet) en de verering van de ware God (de latria van de ware godsdienstigheid)
éénzinnig. Dus is afgoderij geen soort bijgeloof.
Praeterea, id quod nihil est non potest esse alicuius generis species. Sed idololatria
nihil esse videtur. Dicit enim apostolus, I ad Cor. VIII, scimus quia nihil est idolum
in mundo, et infra, X, quid ergo? Dico quod idolis immolatum sit aliquid? Aut quod
idolum sit aliquid? Quasi dicat, non. Immolare autem idolis proprie ad idololatriam
pertinet. Ergo idololatria, quasi nihil existens, non potest esse superstitionis species. (IIa-IIae q. 94 a. 1 arg. 3)
3 — Wat niets is, kan geen soort van een klasse zijn. Nu schijnt de afgoderij niets te
zijn. Want de Apostel zegt in de Eerste Brief aan de Korinthiërs (8, 4) : « Wij weten,
dat een afgod eigenlijk niets is op de wereld, » en later volgt (10, 19) : « Wat wil
ik dus zeggen? dat een afgodenoffer iets is? of dat een afgod iets is? » alsof hij
zeide: « Neen. » Nu valt het offeren aan de afgoden het meest eigenlijk onder de afgoderij.
Dus kan de afgoderij, omdat het niets is, geen soort bijgeloof zijn.
Praeterea, ad superstitionem pertinet exhibere cultum divinum cui non debetur. Sed
cultus divinus, sicut non debetur idolis, ita nec aliis creaturis, unde Rom. I quidam
vituperantur de hoc quod coluerunt et servierunt potius creaturis quam creatori. Ergo
inconvenienter huiusmodi superstitionis species idololatria nominatur, sed deberet
potius nominari latria creaturae. (IIa-IIae q. 94 a. 1 arg. 4)
4 — Het valt onder bijgeloof goddelijke eer te bewijzen aan wie daarop geen recht heeft.
Zoals nu de afgoden geen recht hebben op goddelijke eer, zo ook geen andere schepsels;
daarom worden in de Brief aan de Romeinen (1, 23) enigen hierom veroordeeld, dat zij
« de schepselen meer eerden en dienden dan de Schepper. » Daarom is het verkeerd dit
soort bijgeloof afgodendienst te noemen, maar moet het eerder schepselendienst heten.
Sed contra est quod Act. XVII dicitur quod Paulus cum Athenis expectaret, incitabatur
spiritus eius in ipso, videns idololatriae deditam civitatem, et postea dixit, viri
Athenienses, per omnia quasi superstitiosos vos iudico. Ergo idololatria ad superstitionem
pertinet. (IIa-IIae q. 94 a. 1 s. c.)
Maar daartegenover staat het verhaal uit de Handelingen der Apostelen (17, 16), dat
« Paulus, toen hij te Athene wachtte, inwendig van geest werd verbitterd bij het zien,
dat de stad vol afgoden was, » en later volgt: « Mannen van Athene, ik zie, dat gij
in alles bijgelovig zijt. » Dus valt afgoderij onder bijgeloof.
Respondeo dicendum quod, sicut supra dictum est, ad superstitionem pertinet excedere
debitum modum divini cultus. Quod quidem praecipue fit quando divinus cultus exhibetur
cui non debet exhiberi. Debet autem exhiberi soli summo Deo increato, ut supra habitum
est, cum de religione ageretur. Et ideo, cuicumque creaturae divinus cultus exhibeatur,
superstitiosum est. Huiusmodi autem cultus divinus, sicut creaturis sensibilibus exhibebatur
per aliqua sensibilia signa, puta sacrificia, ludos et alia huiusmodi; ita etiam exhibebatur
creaturae repraesentatae per aliquam sensibilem formam seu figuram, quae idolum dicitur.
Diversimode tamen cultus divinus idolis exhibebatur. Quidam enim per quandam nefariam
artem imagines quasdam construebant quae virtute Daemonum aliquos certos effectus
habebant, unde putabant in ipsis imaginibus esse aliquid divinitatis; et quod per
consequens divinus cultus eis deberetur. Et haec fuit opinio Hermetis Trimegisti;
ut Augustinus dicit, in VIII de Civ. Dei. Alii vero non exhibebant cultum divinitatis
ipsis imaginibus, sed creaturis quarum erant imagines. Et utrumque horum tangit apostolus,
ad Rom. I. Nam quantum ad primum, dicit, mutaverunt gloriam incorruptibilis Dei in
similitudinem imaginis corruptibilis hominis, et volucrum et quadrupedum et serpentum.
Quantum autem ad secundum, subdit, coluerunt et servierunt potius creaturae quam creatori.
Horum tamen fuit triplex opinio. Quidam enim aestimabant quosdam homines deos fuisse,
quos per eorum imagines colebant, sicut Iovem, Mercurium, et alios huiusmodi. Quidam
vero aestimabant totum mundum esse unum Deum, non propter corporalem substantiam,
sed propter animam, quam Deum esse credebant, dicentes Deum nihil aliud esse quam
animam motu et ratione mundum gubernantem; sicut et homo dicitur sapiens propter animam,
non propter corpus. Unde putabant toti mundo, et omnibus partibus eius, esse cultum
divinitatis exhibendum, caelo, aeri, aquae, et omnibus huiusmodi. Et ad haec referebant
nomina et imagines suorum deorum, sicut Varro dicebat, et narrat Augustinus, VII de
Civ. Dei. Alii vero, scilicet Platonici, posuerunt unum esse summum Deum, causam omnium;
post quem ponebant esse substantias quasdam spirituales a summo Deo creatas, quas
deos nominabant, participatione scilicet divinitatis, nos autem eos Angelos dicimus;
post quos ponebant animas caelestium corporum; et sub his Daemones, quos dicebant
esse aerea quaedam animalia; et sub his ponebant animas hominum, quas per virtutis
meritum ad deorum vel Daemonum societatem assumi credebant. Et omnibus his cultum
divinitatis exhibebant, ut Augustinus narrat, in XVIII de Civ. Dei. Has autem duas
ultimas opiniones dicebant pertinere ad physicam theologiam, quam philosophi considerabant
in mundo, et docebant in scholis. Aliam vero, de cultu hominum, dicebant pertinere
ad theologiam fabularem, quae secundum figmenta poetarum repraesentabatur in theatris.
Aliam vero opinionem, de imaginibus, dicebant pertinere ad civilem theologiam, quae
per pontifices celebrabatur in templis. Omnia autem haec ad superstitionem idololatriae
pertinebant. Unde Augustinus dicit, in II de Doct. Christ., superstitiosum est quidquid
institutum ab hominibus est ad facienda et colenda idola pertinens, vel ad colendam
sicut Deum creaturam partemve ullam creaturae. (IIa-IIae q. 94 a. 1 co.)
Zoals vroeger werd gezegd (92e Kw. 1e Art.), valt het onder het bijgeloof, als men
de juiste maat te boven gaat bij het brengen van goddelijke eer. En dat gebeurt vooral,
als men goddelijke eerbewijzen brengt aan iemand, waaraan zij niet moeten worden gebracht.
Nu moeten zij alleen worden gebracht aan de hoogste, ongeschapen God, zoals vroeger,
toen over de godsdienstigheid werd gesproken, gezegd is (81e Kw. 1e Art.). Daarom
valt het onder bijgeloof, als aan welk schepsel ook goddelijke eer wordt gebracht.
Zoals nu dergelijke goddelijke eerbewijzen aan onder de zintuigen vallende schepsels
door zinnelijke tekens worden gebracht, b. v. door offers, feesten enz., zo werden
ze ook gebracht aan een onder een zintuigelijk waarneembare vorm of figuur afgebeeld
schepsel: en zo iets noemt men afgod. Maar aan de afgoden werd de goddelijke eer op
verschillende manieren gebracht. Sommigen nl. maakten door duivelse kunsten beelden,
die door duivelse krachten bepaalde dingen teweegbrachten, zodat men dacht, dat er
iets goddelijks in het beeld zelf was en het dientengevolge recht had op goddelijke
eerbewijzen. En dat was de mening van Hermes Trismegistos, zoals Augustinus zegt.
Anderen echter brachten de eerbewijzen niet aan de beelden zelf, maar aan de schepsels,
waarvan ze afbeeldingen waren. En beide gevallen worden door de Apostel in de Brief
aan de Romeinen (1e H.) genoemd. Want wat het eerste betreft, zegt hij (v. 23) : «
Zij ruilden de glans van de onsterfelijken God tegen een beeld, dat een sterfelijke
mens en vogels en viervoeters en kruipende dieren voorstelt. » En wat het tweede betreft
(v. 25) : « Zij eerden en dienden het schepsel liever dan de Schepper. » Maar over
deze dingen bestonden drie meningen. Sommigen nl. dachten, dat de goden mensen waren
geweest en eerden hen door hun beelden, zoals Jupiter, Mercurius e. d. — Anderen weer
dachten, dat de gehele wereld een God was, niet om de stoffelijke zelfstandigheid,
maar om de ziel, waarvan zij dachten, dat zij God was, zeggend dat God niets anders
was dan « de ziel, die door beweging en verstand de wereld bestuurt, » zoals ook de
mens wijs wordt genoemd niet om het lichaam, maar om de ziel. Zij meenden daarom,
dat aan de gehele wereld en al haar delen goddelijke eer moest worden gebracht: aan
de hemel, de lucht, het water en al dergelijke onderdelen. En daarop lieten zij de
namen en beelden van hun goden slaan, zoals Varro zeide en Augustinus het verhaalt.
Weer anderen, nl. de Platonisten, zeiden dat er één hoogste God was, de oorzaak van
alles; en daaronder plaatsten zij geestelijke zelfstandigheden, die door de hoogste
God waren geschapen en die zij goden noemden, nl. door een deelhebben aan de godheid.
Wij noemen dat echter engelen. Daaronder plaatsten zij de zielen van de hemellichamen;
daaronder weer de duivels, waarvan zij zeiden dat zij dieren van de lucht waren; en
daaronder de zielen van de mensen, die volgens hun geloof door de verdiensten van
hun deugden in de gemeenschap van goden of duivels werden opgenomen. En aan dezen
allen brachten zij goddelijke eer, zoals Augustinus verhaalt. Zij zeiden, dat deze
twee laatste stellingen onder de fysieke theologie vallen, die de filosofen in de
wereld beschouwden en in de scholen leerden. — Maar de andere over het eren van mensen
behoorden volgens hen tot de verhalende theologie, die naar de verdichtsels van de
dichters in de schouwburgen werd opgevoerd. — Maar van de andere stelling, die over
de beelden, zeiden zij, dat zij tot de burgerlijke theologie behoorde, die door de
priesters in de tempels werd gevierd. Maar dit alles behoort tot het bijgeloof van
de afgoderij. Daarom zegt Augustinus: « Bijgeloof is alles, wat door de mensen is
ingesteld met betrekking tot het vervaardigen en eren van afgoden, of om een schepsel
of deel ervan als God te eren. »
Ad primum ergo dicendum quod sicut religio non est fides, sed fidei protestatio per
aliqua exteriora signa, ita superstitio est quaedam infidelitatis protestatio per
exteriorem cultum. Quam quidem protestationem nomen idololatriae significat, non autem
nomen haeresis, sed solum falsam opinionem. Et ideo haeresis est species infidelitatis,
sed idololatria est species superstitionis. (IIa-IIae q. 94 a. 1 ad 1)
1 — Zoals godsdienstigheid geen geloof is, maar een belijden ervan door uiterlijke tekens,
zo is bijgeloof een belijdenis van ongeloof door uiterlijke eerbewijzen. En dit belijden
duidt de naam van afgoderij aan, niet echter de naam ketterij, maar alleen een verkeerde
mening. En zo is ketterij een soort ongeloof, maar afgodendienst een soort bijgeloof.
Ad secundum dicendum quod nomen latriae dupliciter accipi potest. Uno modo potest
significare humanum actum ad cultum Dei pertinentem. Et secundum hoc, non variatur
significatio huius nominis latria, cuicumque exhibeatur, quia illud cui exhibetur
non cadet, secundum hoc, in eius definitione. Et secundum hoc latria univoce dicetur
secundum quod pertinet ad veram religionem, et secundum quod pertinet ad idololatriam,
sicut solutio tributi univoce dicitur sive exhibeatur vero regi, sive falso. Alio
modo accipitur latria prout est idem religioni. Et sic, cum sit virtus, de ratione
eius est quod cultus divinus exhibeatur ei cui debet exhiberi. Et secundum hoc latria
aequivoce dicetur de latria verae religionis, et de idololatria, sicut prudentia aequivoce
dicitur de prudentia quae est virtus, et de prudentia quae est carnis. (IIa-IIae q. 94 a. 1 ad 2)
2 — De naam godsverering kan in dubbele betekenis worden genomen. Ten eerste kan hij een
menselijke handeling betekenen, die tot het eren van God behoort. En zo is er geen
verschil in betekenis van dit woord godsverering, aan wie deze ook wordt gebracht;
want zo valt datgene, waaraan zij wordt gebracht, niet binnen de grenzen van de definitie.
En zo spreekt men éénzinnig van godsverering in zover deze tot de ware godsdienstigheid
en tot de afgoderij behoort; zoals men éénzinnig van het opbrengen van belasting spreekt,
of dit nu aan de ware vorst of aan een verkeerden wordt gedaan. — Godsverering wordt
echter ook nog anders genomen en wel als godsdienstigheid. En omdat zij zo een deugd
is, ligt het in de aard ervan, dat de goddelijke eer wordt gebracht aan wie dat moet
gebeuren. En zo spreekt men in verschillenden zin van de godsverering van de ware
godsdienstigheid en van de afgoderij; zoals men van voorzichtigheid in verschillende
betekenissen spreekt bij de deugd van voorzichtigheid en bij die van het vlees.
Ad tertium dicendum quod apostolus intelligit nihil esse in mundo quia imagines illae
quae idola dicebantur, non erant animatae aut aliquam virtutem divinitatis habentes,
sicut Hermes ponebat, quasi esset aliquid compositum ex spiritu et corpore. Et similiter
intelligendum est quod idolis immolatum non est aliquid, quia per huiusmodi immolationem
carnes immolatitiae neque aliquam sanctificationem consequebantur, ut gentiles putabant;
neque aliquam immunditiam, ut putabant Iudaei. (IIa-IIae q. 94 a. 1 ad 3)
3 — De Apostel wil zeggen, dat « het niets in de wereld is, » omdat die beelden, die men
afgoden noemt, niet bezield waren of enige goddelijke kracht hadden, zoals Hermes
Trismegistos aannam, alsof zij iets waren, dat samengesteld is uit ziel en lichaam.
— En dat « het afgodenoffer niets is, » moet men op dezelfde manier opvatten, omdat
het offervlees door deze opoffering geen heiliging, zoals de heidenen, en geen onreinheid,
zoals de Joden dachten, kreeg.
Ad quartum dicendum quod ex communi consuetudine qua creaturas quascumque colebant
gentiles sub quibusdam imaginibus, impositum est hoc nomen idololatria ad significandum
quemcumque cultum creaturae, et etiam si sine imaginibus fieret. (IIa-IIae q. 94 a. 1 ad 4)
4 — Krachtens het algemeen gebruik van de heidenen om allerlei schepselen in beelden te
vereren, is deze naam afgoderij in zwang gekomen om ieder vereren van een schepsel
aan te geven, ook als het zonder beelden geschiedt.
Articulus 2. Is afgoderij zonde?
Ad secundum sic proceditur. Videtur quod idololatria non sit peccatum. Nihil enim
est peccatum quod vera fides in cultum Dei assumit. Sed vera fides imagines quasdam
assumit ad divinum cultum, nam et in tabernaculo erant imagines Cherubin, ut legitur
Exod. XXV; et in Ecclesia quaedam imagines ponuntur quas fideles adorant. Ergo idololatria,
secundum quam idola adorantur, non est peccatum. (IIa-IIae q. 94 a. 2 arg. 1)
1 — Men beweert, dat afgoderij geen zonde is. Want niets van wat het ware geloof gebruikt
om God te eren, is zonde. Nu gebruikt het ware geloof beelden bij het eren van God,
want in de tabernakel waren ook beelden van Cherubijnen, zoals wij in het Boek van
de Uittocht (25, 18 en vlg.) lezen; en in de kerken worden beelden geplaatst, die
de gelovigen vereren. Dus is de afgoderij, die in het vereren van beelden bestaat,
geen zonde.
Praeterea, cuilibet superiori est reverentia exhibenda. Sed Angeli et animae sanctorum
sunt nobis superiores. Ergo, si eis exhibeatur reverentia per aliquem cultum vel sacrificiorum
vel aliquorum huiusmodi, non erit peccatum. (IIa-IIae q. 94 a. 2 arg. 2)
2 — Al het hogere moet worden geëerbiedigd. Nu zijn de engelen en heilige zielen hoger
dan wij. Als wij hun dus eer bewijzen door een eredienst van offers of dergelijke
handelingen, is het geen zonde.
Praeterea, summus Deus interiori cultu mentis est colendus, secundum illud Ioan. IV,
Deum oportet adorare in spiritu et veritate. Et Augustinus dicit, in Enchirid., quod
Deus colitur fide, spe et caritate. Potest autem contingere quod aliquis exterius
idola colat, interius tamen a vera fide non discedat. Ergo videtur quod sine praeiudicio
divini cultus possit aliquis exterius idola colere. (IIa-IIae q. 94 a. 2 arg. 3)
3 — Den hoogsten God moeten wij eren door een innerlijke geestelijken eredienst naar het
woord van Joannes (4, 24) : « Men moet God aanbidden in geest en waarheid. » En Augustinus
zegt, dat « wij God eren door geloof, hoop en liefde. » Nu kan het gebeuren, dat iemand
uiterlijk de afgoden vereert, maar innerlijk van het ware geloof niet afwijkt. Het
schijnt dus, dat men zonder schade voor het eren van God uiterlijk de afgoden kan
eren.
Sed contra est quod Exod. XX dicitur, non adorabis ea, scilicet exterius, neque coles,
scilicet interius, ut Glossa exponit et loquitur de sculptilibus et imaginibus. Ergo
peccatum est idolis exteriorem vel interiorem cultum exhibere. (IIa-IIae q. 94 a. 2 s. c.)
Maar daartegenover staat het woord uit het Boek van de Uittocht (20, 5) : « Gij zult
ze niet aanbidden, » nl. uiterlijk, « en niet eren, » nl. innerlijk, zoals de Glossa
uitlegt; en er wordt gesproken van snijwerk en beelden. Dus is het zonde de afgoden
uiterlijk of innerlijk te vereren.
Respondeo dicendum quod circa hoc aliqui dupliciter erraverunt. Quidam enim putaverunt
quod offerre sacrificium et alia ad latriam pertinentia non solum summo Deo, sed etiam
aliis supra dictis, est debitum et per se bonum, eo quod superiori cuilibet naturae
divinam reverentiam exhibendam putant, quasi Deo propinquiori. Sed hoc irrationabiliter
dicitur. Nam etsi omnes superiores revereri debeamus, non tamen eadem reverentia omnibus
debetur, sed aliquid speciale debetur summo Deo, qui singulari ratione omnes excellit,
et hic est latriae cultus. Nec potest dici, sicut quidam putaverunt, haec visibilia
sacrificia diis aliis congruere, illi vero summo Deo, tanquam meliori, meliora, scilicet
purae mentis officia, quia, ut Augustinus dicit, in X de Civ. Dei, exteriora sacrificia
ita sunt signa interiorum sicut verba sonantia signa sunt rerum. Quocirca, sicut orantes
atque laudantes ad eum dirigimus significantes voces cui res ipsas in corde quas significamus
offerimus, ita, sacrificantes, non alteri visibile sacrificium offerendum esse noverimus
quam ei cuius in cordibus nostris invisibile sacrificium nos ipsi esse debemus. Alii
vero aestimaverunt latriae cultum exteriorem non esse idolis exhibendum tanquam per
se bonum aut opportunum, sed tanquam vulgari consuetudini consonum, ut Augustinus,
in VI de Civ. Dei, introducit Senecam dicentem, sic, inquit, adorabimus ut meminerimus
huiusmodi cultum magis ad morem quam ad rem pertinere. Et in libro de vera Relig.
Augustinus dicit non esse religionem a philosophis quaerendam, qui eadem sacra recipiebant
cum populis, et de suorum deorum natura ac summo bono diversas contrariasque sententias
in scholis personabant. Et hunc etiam errorem secuti sunt quidam haeretici asserentes
non esse perniciosum si quis, persecutionis tempore deprehensus, exterius idola colat,
dum tamen fidem servat in mente. Sed hoc apparet manifeste falsum. Nam cum exterior
cultus sit signum interioris cultus, sicut est perniciosum mendacium si quis verbis
asserat contrarium eius quod per veram fidem tenet in corde, ita etiam est perniciosa
falsitas si quis exteriorem cultum exhibeat alicui contra id quod sentit in mente.
Unde Augustinus dicit contra Senecam, in VI de Civ. Dei, quod eo damnabilius colebat
idola, quo illa quae mendaciter agebat sic ageret ut cum populo veraciter agere existimaretur. (IIa-IIae q. 94 a. 2 co.)
Op twee manieren hebben enigen op dit punt gedwaald. Want sommigen hebben gemeend,
dat men het opdragen van offers en andere tot de godsverering behorende dingen niet
alleen tegenover God, maar ook tegenover de andere bovengenoemde wezens verplicht
was en dat het in zich goed was, omdat zij dachten, dat men aan alle hogere naturen
goddelijke eer moet bewijzen, omdat zij dichter bij God staan. Deze bewering is echter
onredelijk. Want al moeten wij alle hogeren eren, toch moet niet aan allen dezelfde
eer worden gebracht, maar de hoogste God heeft recht op iets bijzonders, omdat Hij
op een bijzondere manier allen te boven gaat; en dat is de eredienst van godsverering.
— Ook kan men niet met sommigen zeggen, dat « deze zichtbare offers bij de andere
goden passen, maar aan de hoogste God, als aan de meer volmaakten, iets beters toekwam,
nl. de dienst van een zuiveren geest; » want, zoals Augustinus zegt, « zijn de uiterlijke
offers tekenen van de innerlijke als de uitgesproken woorden van de dingen. Wat dat
betreft, weten wij, dat wij, zoals wij bij gebed en lofzang de woorden met hun betekenis
tot Hem richten, aan Wie wij de door woorden aan geduide dingen in ons hart opofferen,
wij ook aan geen andere een uiterlijk offer mogen opdragen dan aan Hem, Wiens onzichtbaar
offer wijzelf in ons hart moeten zijn. » Anderen echter waren van mening, dat de uiterlijke
eredienst van godsverering aan de afgoden niet als iets op zichzelf goeds en geschikts
moest worden gebracht, maar omdat het met de volksgewoonten overeenkomt, zoals Augustinus
Seneca laat zeggen: « Zo aanbidden wij, zegt hij, dat wij eraan denken dat deze eredienst
meer een gewoonte dan iets met inhoud is. » En elders zegt Augustinus, dat « wij van
de filosofen geen godsdienst moeten verwachten, omdat zij dezelfde heilige instellingen
aanvaardden als het volk en in hun scholen over de natuur van hun goden en van het
hoogste goed verschillende en tegenstrijdige meningen verkondigden. » En sommige ketters
hebben deze dwaling overgenomen met hun bewering dat het niet verderfelijk was als
iemand ten tijde van vervolging in het nauw gebracht, uiterlijk de goden zou vereren,
wanneer hij maar in zijn hart het geloof bewaarde. — Dit is echter duidelijk onjuist.
Want waar de uiterlijke verering een teken is van de innerlijke, zou het, evenals
het een verderfelijke leugen is, wanneer iemand met woorden het tegendeel zou beweren
van wat hij in zijn hart door het ware geloof houdt, zo ook een verderfelijke onwaarheid
zijn, als men aan iemand uiterlijke verering bewees in strijd met wat men innerlijk
voelt. Daarom zegt Augustinus tegen Seneca, dat zijn eren van afgoden « zoveel te
verderfelijker is, omdat hij, wat hij leugenachtig doet, zo verricht, dat men zou
menen, dat hij volgens zijn ware overtuiging met het volk meedoet. »
Ad primum ergo dicendum quod neque in veteris legis tabernaculo seu templo, neque
etiam nunc in Ecclesia imagines instituuntur ut eis cultus latriae exhibeatur, sed
ad quandam significationem, ut per huiusmodi imagines mentibus hominum imprimatur
et confirmetur fides de excellentia Angelorum et sanctorum. Secus autem est de imagine
Christi, cui, ratione deitatis, latria debetur, ut dicetur in tertio. (IIa-IIae q. 94 a. 2 ad 1)
1 — Noch in de tabernakel of de tempel van het Oude Verbond, noch nu in de kerk worden
beelden geplaatst om daaraan godsverering te betonen; maar om iets aan te duiden,
opdat door die beelden het geloof aan de verhevenheid van de engelen en heiligen in
de harten van de mensen wordt gedrukt en bevestigd. Het is echter anders met de beelden
van Christus, waaraan om Zijn godheid godsverering wordt gebracht, zoals in het derde
deel zal worden gezegd.
Ad secundum et tertium patet responsio per ea quae dicta sunt. (IIa-IIae q. 94 a. 2 ad 2)
2 — Het antwoord hierop is duidelijk uit het gezegde.
Articulus 3. Is afgoderij de zwaarste zonde?
Ad tertium sic proceditur. Videtur quod idololatria non sit gravissimum peccatorum.
Pessimum enim optimo opponitur, ut dicitur in VIII Ethic. Sed cultus interior, qui
consistit in fide, spe et caritate, est melior quam cultus exterior. Ergo infidelitas,
desperatio et odium Dei, quae opponuntur cultui interiori, sunt graviora peccata quam
idololatria, quae opponitur cultui exteriori. (IIa-IIae q. 94 a. 3 arg. 1)
1 — Men beweert, dat afgoderij niet de zwaarste zonde is. Want « het slechtste staat tegenover
het beste, » zoals in de Ethica staat. Nu is de inwendige verering, die in geloof,
hoop en liefde bestaat, iets beters dan de uiterlijke eredienst. Dus zijn ongeloof,
wanhoop en haat tegen God, die tegenover de innerlijke eredienst staan, zwaarder zonden
dan de afgoderij, die tegenover de uiterlijke eredienst staat.
Praeterea, tanto aliquod peccatum est gravius quanto magis est contra Deum. Sed directius
videtur aliquis contra Deum agere blasphemando, vel fidem impugnando, quam cultum
Dei alii exhibendo, quod pertinet ad idololatriam. Ergo blasphemia vel impugnatio
fidei est gravius peccatum quam idololatria. (IIa-IIae q. 94 a. 3 arg. 2)
2 — Een zonde is zwaarder naarmate zij meer tegen God is. Nu schijnt men meer onmiddellijk
tegen God in te gaan door te vloeken of het geloof te bestrijden dan door iemand anders
godsverering te bewijzen, waarin de afgoderij bestaat. Dus zijn vloeken en bestrijden
van het geloof zwaarder zonden dan afgoderij.
Praeterea, minora mala maioribus malis puniri videntur. Sed peccatum idololatriae
punitum est peccato contra naturam, ut dicitur Rom. I. Ergo peccatum contra naturam
est gravius peccato idololatriae. (IIa-IIae q. 94 a. 3 arg. 3)
3 — Kleiner kwaad schijnt met groter te worden gestraft. Nu is de zonde van afgoderij
gestraft door tegennatuurlijke zonden, zoals in de Brief aan de Romeinen (1, 23 en
vlg.) staat. Dus is een zonde tegen de natuur zwaarder dan de afgoderij.
Praeterea, Augustinus dicit, XX contra Faust., neque vos, scilicet Manichaeos, Paganos
dicimus, aut schisma Paganorum, sed habere cum eis quandam similitudinem, eo quod
multos colatis deos. Verum vos esse eis longe deteriores, quod illi ea colunt quae
sunt, sed pro diis colenda non sunt; vos autem ea colitis quae omnino non sunt. Ergo
vitium haereticae pravitatis est gravius quam idololatria. (IIa-IIae q. 94 a. 3 arg. 4)
4 — Augustinus zegt: « Wij noemen U (nl. de Manicheeërs) geen heidenen of geen groep van
heidenen; maar wij zeggen, dat gij er enigszins op gelijkt, omdat gij vele goden eert.
Maar ook, dat gij veel erger zijt; omdat zij vereren wat wel bestaat, maar wat niet
als God moet worden vereerd; maar gij vereert, wat in het geheel niet bestaat. » Dus
is de zonde van ketterse boosheid erger dan afgoderij.
Praeterea, super illud Gal. IV, quomodo convertimini iterum ad infirma et egena elementa?
Dicit Glossa Hieronymi, legis observantia, cui dediti tunc erant, erat peccatum paene
par servituti idolorum, cui ante conversionem vacaverant. Non ergo peccatum idololatriae
est gravissimum. (IIa-IIae q. 94 a. 3 arg. 5)
5 — Bij de tekst uit de Brief aan de Galaten (4, 9) « Hoe keert gij U opnieuw tot zwakke
en schamele elementen? » zegt de Glossa van Hieronymus: « Het onderhouden van de Wet,
wat zij toen deden. Was een zonde, die bijna gelijk was aan die van de slavernij van
de afgoden, die zij vóór hun bekering bedreven. » Dus is de zonde van afgoderij niet
de zwaarste.
Sed contra est quod Levit. XV, super illud quod dicitur de immunditia mulieris patientis
fluxum sanguinis, dicit Glossa, omne peccatum est immunditia animae, sed idololatria
maxime. (IIa-IIae q. 94 a. 3 s. c.)
Maar daartegenover staat, dat bij het woord van het Boek Leviticus (15, 19) over de
onreinheid van de vrouw, die aan bloedvloeiing lijdt, de Glossa zegt: « Iedere zonde
is een onreinheid van de ziel, maar vooral de afgoderij. »
Respondeo dicendum quod gravitas alicuius peccati potest attendi dupliciter. Uno modo,
ex parte ipsius peccati. Et sic peccatum idololatriae est gravissimum. Sicut enim
in terrena republica gravissimum esse videtur quod aliquis honorem regium alteri impendat
quam vero regi, quia quantum in se est, totum reipublicae perturbat ordinem; ita in
peccatis quae contra Deum committuntur, quae tamen sunt maxima, gravissimum esse videtur
quod aliquis honorem divinum creaturae impendat, quia quantum est in se, facit alium
Deum in mundo, minuens principatum divinum. Alio modo potest attendi gravitas peccati
ex parte peccantis, sicut dicitur esse gravius peccatum eius qui peccat scienter quam
eius qui peccat ignoranter. Et secundum hoc nihil prohibet gravius peccare haereticos,
qui scienter corrumpunt fidem quam acceperunt, quam idololatras ignoranter peccantes.
Et similiter etiam aliqua alia peccata possunt esse maiora propter maiorem contemptum
peccantis. (IIa-IIae q. 94 a. 3 co.)
De zwaarte van een zonde kan op twee manieren afgemeten worden. Ten eerste van de
kant van de zonde zelf; en zo is de zonde van afgoderij de zwaarste. Want zoals het
in de burgerlijke maatschappij de ergste misdaad schijnt te zijn om koninklijke eer
aan een ander dan de ware vorst te bewijzen, omdat men daardoor voor zover men zelf
kan de gehele orde van de staat verbreekt, zo schijnt van de zonden tegen God, die
de ergsten zijn, de zwaarste te wezen, als iemand aan een schepsel goddelijke eer
bewijst, omdat men zich voor zover men kan een anderen God in de wereld maakt en aan
de goddelijke heerschappij te kort doet. Op een andere manier kan men de zwaarte van
de zonde afmeten van de kant van hem, die zondigt, zoals men zegt dat de zonde van
wie wetend zondigt zwaarder is dan van wie onwetend doet. En onder dit opzicht is
er niets tegen, dat ketters, die wetens het ontvangen geloof bederven, zwaarder zondigen
dan afgodendienaars, die onwetend zondigen. En evenzo kunnen ook andere zonden groter
zijn om een grotere verachting bij hem, die zondigt.
Ad primum ergo dicendum quod idololatria praesupponit interiorem infidelitatem, et
adiicit exterius indebitum cultum. Si vero sit exterior tantum idololatria absque
interiori infidelitate, additur culpa falsitatis, ut prius dictum est. (IIa-IIae q. 94 a. 3 ad 1)
1 — Afgoderij veronderstelt innerlijk ongeloof en voegt daar uiterlijk een verkeerde godsverering
aan toe. Is er echter alleen uiterlijk afgoderij zonder innerlijk ongeloof, dan maakt
men zich ook nog aan onoprechtheid schuldig, zoals vroeger (vorig Art.) gezegd is.
Ad secundum dicendum quod idololatria includit magnam blasphemiam, inquantum Deo subtrahitur
dominii singularitas. Et fidem opere impugnat idololatria. (IIa-IIae q. 94 a. 3 ad 2)
2 — Afgoderij sluit een grote godslastering in, omdat men aan God de alleenheerschappij
ontneemt. En de afgodendienst bestrijdt het geloof daadwerkelijk.
Ad tertium dicendum quod quia de ratione poenae est quod sit contra voluntatem, peccatum
per quod aliud punitur oportet esse magis manifestum, ut ex hoc homo sibi ipsi et
aliis detestabilis reddatur, non autem oportet quod sit gravius. Et secundum hoc,
peccatum contra naturam minus est quam peccatum idololatriae, sed quia est manifestius,
ponitur quasi conveniens poena peccati idololatriae, ut scilicet, sicut homo per idololatriam
pervertit ordinem divini honoris, ita per peccatum contra naturam propriae naturae
confusibilem perversitatem patiatur. (IIa-IIae q. 94 a. 3 ad 3)
3 — Omdat straf uiteraard tegen de wil ingaat. moet de zonde, waardoor iemand gestraft
wordt, meer in het oog vallen, zodat de mens erdoor zichzelf en anderen verachtelijk
voorkomt; maar het is met nodig, dat ze zwaarder is. En wat dit betreft, is de zonde
tegen de natuur niet zo erg als de zonde van afgoderij, maar omdat ze meer opvalt,
wordt ze als een passende straf voor de zonde van afgoderij aangezien, opdat de mens
nl., zoals hij door afgodendienst wanorde bracht in het eren van God, door de zonde
tegen de natuur onder de beschamende verdorvenheid van zijn eigen natuur zou lijden.
Ad quartum dicendum quod haeresis Manichaeorum, etiam quantum ad genus peccati, gravior
est quam peccatum aliorum idololatrarum, quia magis derogant divino honori, ponentes
duos deos contrarios, et multa vana fabulosa de Deo fingentes. Secus autem est de
aliis haereticis, qui unum Deum confitentur et eum solum colunt. (IIa-IIae q. 94 a. 3 ad 4)
4 — De ketterij van de Manicheeërs is ook wat de soort van zonde betreft, erger dan de
zonde van andere afgodendienaars, omdat zij aan Gods eer meer te kort deden door twee
met elkander strijdende goden aan te nemen en veel dwaze verdichtselen over God uit
te denken. Maar met andere ketters, die één God belijden en Hem alleen eren, is het
anders.
Ad quintum dicendum quod observatio legis tempore gratiae non est omnino aequalis
idololatriae secundum genus peccati, sed paene aequalis, quia utrumque est species
pestiferae superstitionis. (IIa-IIae q. 94 a. 3 ad 5)
5 — Het onderhouden van de Wet in het tijdperk van de genade is wat het soort zonde betreft
niet precies gelijk aan de afgoderij, maar « bijna gelijk », omdat beide zonden een
soort verderfelijke bijgelovigheid zijn.
Articulus 4. Was er van de kant van de mens een oorzaak voor de afgoderij?
Ad quartum sic proceditur. Videtur quod causa idololatriae non fuerit ex parte hominis.
In homine enim nihil est nisi vel natura, vel virtus, vel culpa. Sed causa idololatriae
non potuit esse ex parte naturae hominis, quin potius naturalis ratio hominis dictat
quod sit unus Deus, et quod non sit mortuis cultus divinus exhibendus, neque rebus
inanimatis. Similiter etiam nec idololatria habet causam in homine ex parte virtutis,
quia non potest arbor bona fructus malos facere, ut dicitur Matth. VII. Neque etiam
ex parte culpae, quia, ut dicitur Sap. XIV, infandorum idolorum cultura omnis mali
causa est, et initium et finis. Ergo idololatria non habet causam ex parte hominis. (IIa-IIae q. 94 a. 4 arg. 1)
1 — Men beweert, dat er van de kant van de mens geen oorzaak voor de afgoderij was. Want
in de mens wordt er niets gevonden dan ofwel zijn natuur ofwel de deugd ofwel de schuld.
Nu kan er van de kant van de natuur van de mens geen oorzaak zijn van afgoderij; het
natuurlijk verstand van de mens zegt veeleer, dat er één God is en dat men aan doden,
en levenloze dingen geen goddelijke eer moet bewijzen. De afgoderij heeft in de mens
evenmin haar oorzaak van de kant van de deugd, omdat « een goede boom geen slechte
vruchten kan voortbrengen, » zoals bij Mattheus (7, 18) wordt gezegd. En ook niet
van de kant van een schuld, omdat volgens het Boek der Wijsheid (14, 27) « het dienen
van de schandelijke afgoden de oorzaak van alle kwaad is en het begin en het doel.
» Dus heeft de afgodendienst geen oorzaak in de mens.
Praeterea, ea quae ex parte hominis causantur, omni tempore in hominibus inveniuntur.
Non autem semper fuit idololatria, sed in secunda aetate legitur esse adinventa, vel
a Nemrod, qui, ut dicitur, cogebat homines ignem adorare; vel a Nino, qui imaginem
patris sui Beli adorari fecit. Apud Graecos autem, ut Isidorus refert, Prometheus
primus simulacra hominum de luto finxit. Iudaei vero dicunt quod Ismael primus simulacra
de luto fecit. Cessavit etiam in sexta aetate idololatria ex magna parte. Ergo idololatria
non habuit causam ex parte hominis. (IIa-IIae q. 94 a. 4 arg. 2)
2 — Wat in de mens zijn oorzaak heeft, wordt in alle tijden in de mens gevonden. Nu was
er niet altijd afgodendienst, maar wij lezen, dat deze in het tweede tijdperk werd
uitgevonden, ofwel door Nemrod, die naar men zegt de mensen dwong het vuur te aanbidden,
ofwel door Ninus, die het beeld van zijn vader Bel liet aanbidden. Bij de Grieken
echter « maakte Prometheus als eerste beelden van mensen van klei, terwijl de Joden
zeggen, dat Ismaël het eerst afgoden van klei vormde, » zoals Isidorus meedeelt. Ook
kwam er in het zesde tijdperk voor het grootste gedeelte een eind aan de afgoderij.
Dus had deze geen oorzaak in de mens.
Praeterea, Augustinus dicit, XXI de Civ. Dei, neque potuit primum, nisi illis, scilicet
Daemonibus, docentibus, disci quid quisque illorum appetat, quid exhorreat, quo invitetur
nomine, quo cogatur, unde magicae artes, earumque artifices extiterunt. Eadem autem
ratio videtur esse de idololatria. Ergo idololatriae causa non est ex parte hominum. (IIa-IIae q. 94 a. 4 arg. 3)
3 — Augustinus zegt: « Ook kon men in het eerst niet, tenzij door hun onderricht (nl.
van de duivels), te weten komen, wat ieder van hen begeerde, waar hij afschuw van
had, door welke benaming hij werd gevraagd, door welke gedwongen; en daarvandaan ontstaan
de toverkunsten en hun beoefenaars. » Maar hetzelfde schijnt voor de afgoderij op
te gaan. Dus heeft deze geen oorzaak in de mensen.
Sed contra est quod dicitur Sap. XIV, supervacuitas hominum haec, scilicet idola,
adinvenit in orbe terrarum. (IIa-IIae q. 94 a. 4 s. c.)
Maar daartegenover staat het woord uit het Boek der Wijsheid (14, 14) : « De dwaasheid
van de mensen vond nl. afgoden, op aarde uit. »
Respondeo dicendum quod idololatriae est duplex causa. Una quidem dispositiva. Et
haec fuit ex parte hominum. Et hoc tripliciter. Primo quidem, ex inordinatione affectus,
prout scilicet homines aliquem hominem vel nimis amantes vel nimis venerantes, honorem
divinum ei impenderunt. Et haec causa assignatur Sap. XIV, acerbo luctu dolens pater
cito sibi rapti filii fecit imaginem; et illum qui tunc, quasi homo, mortuus fuerat,
tanquam Deum colere coepit. Et ibidem etiam subditur quod homines, aut affectui aut
regibus deservientes, incommunicabile nomen, scilicet divinitatis, lignis et lapidibus
imposuerunt. Secundo, propter hoc quod homo naturaliter de repraesentatione delectatur,
ut philosophus dicit, in poetria sua. Et ideo homines rudes a principio videntes per
diligentiam artificum imagines hominum expressive factas, divinitatis cultum eis impenderunt.
Unde dicitur Sap. XIII, si quis artifex faber de silva lignum rectum secuerit; et
per scientiam suae artis figuret illud et assimilet imagini hominis, de substantia
sua, et filiis et nuptiis, votum faciens, inquirit. Tertio, propter ignorantiam veri
Dei, cuius excellentiam homines non considerantes, quibusdam creaturis, propter pulchritudinem
seu virtutem, divinitatis cultum exhibuerunt. Unde dicitur Sap. XIII, neque, operibus
attendentes, agnoverunt quis esset artifex. Sed aut ignem, aut spiritum, aut citatum
aerem, aut gyrum stellarum, aut nimiam aquam, aut solem, aut lunam, rectores orbis
terrarum, deos putaverunt. Alia autem causa idololatriae fuit consummativa, ex parte
Daemonum, qui se colendos hominibus errantibus exhibuerunt in idolis, dando responsa
et aliqua quae videbantur hominibus mirabilia faciendo. Unde et in Psalm. dicitur,
omnes dii gentium Daemonia. (IIa-IIae q. 94 a. 4 co.)
Er zijn twee oorzaken van de afgoderij. En wel een, die er geschikt voor maakt; en
die ligt in de mensen en wel op drie manieren. Ten eerste door de ongeregeldheid van
begeerten, in zover de mensen door iemand teveel te beminnen of te eren hem goddelijke
eer brachten. En deze oorzaak wordt in het Boek der Wijsheid (14, 15) aangegeven:
« Gefolterd door hevige droefheid om zijn snel hem ontrukten zoon maakt de vader een
beeld van hem, en begint hem als god te eren, die als mens dood was. » En op dezelfde
plaats wordt er bijgevoegd (v. 21) dat « de mensen als slaven ofwel hun begeerten
ofwel koningen dienend de naam, die aan geen ander gegeven kan worden, nl. van godheid,
aan beelden van steen of hout schonken. » Ten tweede hierom, dat de mens van nature
genoegen heeft in afbeeldingen, zoals de Wijsgeer zegt. En daarom hebben de onbeschaafde
mensen uit de oertijd bij het zien van de door handige kunstenaars met veel uitdrukking
gemaakte mensenbeelden daaraan goddelijke eer gebracht. Daarom zegt het Boek der Wijsheid
(13, 11,13,17) : « Als een timmerman in een bos een recht stuk hout uithakt, en daaraan
door zijn kunstvaardigheid een vorm geeft en het aan een mensenbeeld gelijk maakt,
doet hij geloften en ondervraagt het over zijn bezittingen, zijn kinderen en de te
sluiten huwelijken. » Ten derde uit onbekendheid met de ware God; want toen de mensen
aan Zijn verhevenheid niet dachten, hebben zij goddelijke eer bewezen aan schepsels
om hun schoonheid en kracht. Daarom zegt het Boek der Wijsheid (13, 1,2): « Zij erkenden
niet door op het geschapene te letten, wie de maker ervan was. Maar zij meenden, dat
of het vuur of een geest of de bewogen lucht of de sterrenloop of het grote water
of de zon of de maan bestuurders van de wereld en goden waren. » De andere oorzaak
van de afgoderij bracht deze volledig teweeg, en deze kwam van de kant van de duivels,
die zie aan de dwalende mensen ter verering toonden in de afgodsbeelden, door antwoorden
te geven en andere schijnbare wonderen te doen. Daarvandaan komt het psalmwoord:
« Alle goden van de heidenen zijn duivels. » (Ps. 93, 5)
Ad primum ergo dicendum quod causa dispositiva idololatriae fuit, ex parte hominis,
naturae defectus vel per ignorantiam intellectus vel per deordinationem affectus,
ut dictum est. Et hoc etiam ad culpam pertinet. Dicitur autem idololatria esse causa,
initium et finis omnis peccati, quia non est aliquod genus peccati quod interdum idololatria
non producat, vel expresse inducendo, per modum causae; vel occasionem praebendo,
per modum initii; vel per modum finis, inquantum peccata aliqua assumebantur in cultum
idolorum, sicut occisiones hominum et mutilationes membrorum, et alia huiusmodi. Et
tamen aliqua peccata possunt idololatriam praecedere, quae ad ipsam hominem disponunt. (IIa-IIae q. 94 a. 4 ad 1)
1 — De oorzaak, die voor de afgoderij de mensen geschikt maakte, was van hun kant een
gebrek van hun natuur, hetzij door een onwetendheid van hun verstand, hetzij zoals
gezegd is door een ongeregeldheid in hun begeerten begeerten. En dat valt onder de
schuldige dingen. — Men zegt echter, dat de « afgoderij oorzaak, begin en doel van
alle zonden is, » omdat er geen soort van zonden is, die niet soms tot afgoderij leidt;
hetzij door als een oorzaak daar uitdrukkelijk toe te brengen, hetzij door als een
begin er aanleiding toe te geven, hetzij als een doel, omdat sommige zonden werden
begaan bij de verering van afgoden als het doden van mensen en het verminken van ledematen
e. d. En toch kunnen er ook zonden aan de afgoderij voorafgaan, die de mensen daarvoor
geschikt maken.
Ad secundum dicendum quod in prima aetate non fuit idololatria propter recentem memoriam
creationis mundi, ex qua adhuc vigebat cognitio unius Dei in mente hominum. In sexta
autem aetate idololatria est exclusa per doctrinam et virtutem Christi, qui de Diabolo
triumphavit. (IIa-IIae q. 94 a. 4 ad 2)
2 — In het eerste tijdperk was er geen afgoderij, omdat de herinnering aan het scheppen
van de wereld nog vers was en daardoor de kennis van de ééne God in de harten van
de mensen nog levendig was. Maar in het zesde tijdperk is er aan de afgoderij een
eind gemaakt door de leer en de kracht van Christus, die de duivel overwon.
Ad tertium dicendum quod ratio illa procedit de causa consummativa idololatriae. (IIa-IIae q. 94 a. 4 ad 3)
3 — Dit argument gaat uit van de oorzaak, die de afgoderij volledig veroorzaakte.