Secunda Secundae. Quaestio 48. Over de onderdelen der verstandigheid .
Prooemium
Deinde considerandum est de partibus prudentiae. Et circa hoc quaeruntur quatuor,
primo, quae sint partes prudentiae; secundo, de partibus quasi integralibus eius;
tertio, de partibus subiectivis eius; quarto, de partibus potentialibus. (IIa-IIae q. 48 pr.)
Vervolgens moeten de onderdelen der verstandigheid bestudeerd worden. (Vgl. 47° Kw.
Inl.). Men kan hierover vier vragen stellen: ten eerste, welke zijn de onderdelen
der verstandigheid; ten tweede, welke zijn haar integrerende delen; ten derde, welke
zijn haar soorten; ten vierde, welke zijn de bijkomstige delen.
Articulus 1. Kan er bij verstandigheid sprake zijn van drie soorten van onderdelen?
Ad primum sic proceditur. Videtur quod inconvenienter assignentur partes prudentiae.
Tullius enim, in II Rhet., ponit tres partes prudentiae, scilicet memoriam, intelligentiam
et providentiam. Macrobius autem, secundum sententiam Plotini, attribuit prudentiae
sex, scilicet rationem, intellectum, circumspectionem, providentiam, docilitatem et
cautionem. Aristoteles autem, in VI Ethic., dicit ad prudentiam pertinere eubuliam,
synesim et gnomen. Facit etiam mentionem circa prudentiam de Eustochia et solertia,
sensu et intellectu. Quidam autem alius philosophus Graecus dicit quod ad prudentiam
decem pertinent, scilicet eubulia, solertia, providentia, regnativa, militaris, politica,
oeconomica, dialectica, rhetorica, physica. Ergo videtur quod vel una assignatio sit
superflua, vel alia diminuta. (IIa-IIae q. 48 arg. 1)
1 — Men beweert, dat men bij de verstandigheid redelijkerwijze niet kan spreken van onderdelen.
Tullius immers geeft drie onderdelen, nl. de ervaring, het inzicht (het gemak in het
overzien van een toestand), en de voorzienigheid (de bedrevenheid in het treffen van
voorzieningen). — Macrobius heeft er echter, in navolging van de opvatting van Plotinus,
zes, en wel de redeneerkracht (het gemak in het beredeneren van een daad), het inzicht,
de omzichtigheid (in het beschouwen der omstandigheden), de vooruitziendheid, de ontvankelijkheid
(voor raad en ervaring van anderen), en de behoedzaamheid (tegenover gevaren). — Aristoteles
zegt op zijn beurt, dat tot de verstandigheid behoren het beleid (bedrevenheid in
het beraadslagen), de synesis (het gemak van een oordeel te treffen in gewone omstandigheden),
en de gnome (het gemak om in buitengewone omstandigheden een oordeel te treffen).
Ook maakt hij bij de verstandigheid nog melding van de scherpzinnigheid (in het treffen
van het juiste doel), de vindingrijkheid (in het treffen van het juiste middel tot
het doel), het gevoel (omtrent de stand van zaken), en het inzicht. — Een ander Grieks
wijsgeer (Andronicus) zegt, dat er tien bij de verstandigheid behoren, en wel: beleid,
vindingrijkheid, vooruitziendheid, regeerkunde, krijgskunde, staatkunde, huishoudkunde,
redeneerkunde, welsprekendheid en physica. Dus blijkt, dat de ene opsomming te veel,
de andere te weinig geeft.
Praeterea, prudentia dividitur contra scientiam. Sed politica, oeconomica, dialectica,
rhetorica, physica sunt quaedam scientiae. Non ergo sunt partes prudentiae. (IIa-IIae q. 48 arg. 2)
2 — Maakt men onderscheid, dan staat de verstandigheid tegenover de wetenschap. Maar de
staatkunde, huishoudkunde, redeneerkunde, welsprekendheid en fysica zijn wetenschappen.
Dus behoren ze niet als onderdelen bij de verstandigheid.
Praeterea, sicut consiliari et iudicare et praecipere sunt actus rationis practicae,
ita etiam et uti, sicut supra habitum est. Sicut ergo eubulia adiungitur prudentiae,
quae pertinet ad consilium, et synesis et gnome, quae pertinent ad iudicium; ita etiam
debuit poni aliquid pertinens ad usum. (IIa-IIae q. 48 arg. 4)
4 — Tot de verschillende handelingen van het praktische verstand behoren niet alleen:
beraadslagen en oordelen en bevelen, maar ook het aanwenden van de lagere vermogens
op de daad, zoals werd uiteengezet in I. II. 16e Kw. 1e Art. Evenals dus het beleid
gerekend wordt onder de verstandigheid als behorende bij het beraadslagen, en de synesis
en de gnome als behorende tot het oordelen, zo moet men ook iets aanwijzen, wat behoort
bij het aanwenden der lagere vermogens.
Praeterea, sollicitudo ad prudentiam pertinet, sicut supra habitum est. Ergo etiam
inter partes prudentiae sollicitudo poni debuit. (IIa-IIae q. 48 arg. 5)
5 — De zorgzaamheid behoort tot de verstandigheid, zoals vroeger gezegd is (in de vorige
Kw. 9e Art.). Dus moet men ook de zorgzaamheid opnemen onder de onderdelen der verstandigheid.
Respondeo dicendum quod triplex est pars, scilicet integralis, ut paries, tectum et
fundamentum sunt partes domus; subiectiva, sicut bos et leo sunt partes animalis;
et potentialis, sicut nutritivum et sensitivum sunt partes animae. Tribus ergo modis
possunt assignari partes alicui virtuti. Uno modo, ad similitudinem partium integralium,
ut scilicet illa dicantur esse partes virtutis alicuius quae necesse est concurrere
ad perfectum actum virtutis illius. Et sic ex omnibus enumeratis possunt accipi octo
partes prudentiae, scilicet sex quas enumerat Macrobius; quibus addenda est septima,
scilicet memoria, quam ponit Tullius; et Eustochia sive solertia, quam ponit Aristoteles
(nam sensus prudentiae etiam intellectus dicitur, unde philosophus dicit, in VI Ethic.,
horum igitur oportet habere sensum, hic autem est intellectus). Quorum octo quinque
pertinent ad prudentiam secundum id quod est cognoscitiva, scilicet memoria, ratio,
intellectus, docilitas et solertia, tria vero alia pertinent ad eam secundum quod
est praeceptiva, applicando cognitionem ad opus, scilicet providentia, circumspectio
et cautio. Quorum diversitatis ratio patet ex hoc quod circa cognitionem tria sunt
consideranda. Primo quidem, ipsa cognitio. Quae si sit praeteritorum, est memoria,
si autem praesentium, sive contingentium sive necessariorum, vocatur intellectus sive
intelligentia. Secundo, ipsa cognitionis acquisitio. Quae fit vel per disciplinam,
et ad hoc pertinet docilitas, vel per inventionem, et ad hoc pertinet Eustochia, quae
est bona coniecturatio. Huius autem pars, ut dicitur in VI Ethic., est solertia, quae
est velox coniecturatio medii, ut dicitur in I Poster. Tertio considerandus est usus
cognitionis, secundum scilicet quod ex cognitis aliquis procedit ad alia cognoscenda
vel iudicanda. Et hoc pertinet ad rationem. Ratio autem, ad hoc quod recte praecipiat,
tria debet habere. Primo quidem, ut ordinet aliquid accommodum ad finem, et hoc pertinet
ad providentiam. Secundo, ut attendat circumstantias negotii, quod pertinet ad circumspectionem.
Tertio, ut vitet impedimenta, quod pertinet ad cautionem. Partes autem subiectivae
virtutis dicuntur species eius diversae. Et hoc modo partes prudentiae, secundum quod
proprie sumuntur, sunt prudentia per quam aliquis regit seipsum, et prudentia per
quam aliquis regit multitudinem, quae differunt specie, ut dictum est, et iterum prudentia
quae est multitudinis regitiva dividitur in diversas species secundum diversas species
multitudinis. Est autem quaedam multitudo adunata ad aliquod speciale negotium, sicut
exercitus congregatur ad pugnandum, cuius regitiva est prudentia militaris. Quaedam
vero multitudo est adunata ad totam vitam, sicut multitudo unius domus vel familiae,
cuius regitiva est prudentia oeconomica; et multitudo unius civitatis vel regni, cuius
quidem directiva est in principe regnativa, in subditis autem politica simpliciter
dicta. Si vero prudentia sumatur large, secundum quod includit etiam scientiam speculativam,
ut supra dictum est; tunc etiam partes eius ponuntur dialectica, rhetorica et physica,
secundum tres modos procedendi in scientiis. Quorum unus est per demonstrationem ad
scientiam causandam, quod pertinet ad physicam; ut sub physica intelligantur omnes
scientiae demonstrativae. Alius modus est ex probabilibus ad opinionem faciendam,
quod pertinet ad dialecticam. Tertius modus est ex quibusdam coniecturis ad suspicionem
inducendam, vel ad aliqualiter persuadendum, quod pertinet ad rhetoricam. Potest tamen
dici quod haec tria pertinent ad prudentiam etiam proprie dictam, quae ratiocinatur
interdum quidem ex necessariis, interdum ex probabilibus, interdum autem ex quibusdam
coniecturis. Partes autem potentiales alicuius virtutis dicuntur virtutes adiunctae
quae ordinantur ad aliquos secundarios actus vel materias, quasi non habentes totam
potentiam principalis virtutis. Et secundum hoc ponuntur partes prudentiae eubulia,
quae est circa consilium; et synesis, quae est circa iudicium eorum quae communiter
accidunt; et gnome, quae est circa iudicium eorum in quibus oportet quandoque a communi
lege recedere. Prudentia vero est circa principalem actum, qui est praecipere. (IIa-IIae q. 48 co.)
Het woord onderdeel kan in een drievoudige zin worden opgevat. Men kan spreken van
onontbeerlijke (integrerende) onderdelen, zoals de muren, het dak en het fundament
onderdelen zijn van een huis. Men kan ook spreken van ondergeschikte (subjectieve)
onderdelen, zoals het rund en de leeuw ondergeschikte soorten zijn van het dierenrijk.
Tenslotte kan men ook spreken van bijkomstige onderdelen, zoals het plantaardige en
dierlijke onderdelen zijn van de ziel. Men kan derhalve drie soorten van onderdelen
aanwijzen bij een deugd. Eerstens: in de zin van onontbeerlijke (integrerende) onderdelen,
en dat zijn die vaardigheden, waarvan de medewerking noodzakelijk vereist wordt om
een daad volgens die deugd volmaakt te doen zijn. In deze betekenis kunnen acht van
boven genoemde vaardigheden als onderdelen der verstandigheid beschouwd worden, nl.
de zes van Macrobius met als zevende de ervaring, die Tullius vermeldt, en tenslotte
de scherpzinnigheid of vindingrijkheid, die Aristoteles opnoemt in het citaat van
de eerste bedenking. Want het gevoelen kan bij de verstandigheid ook inzicht genoemd
worden, daar de Wijsgeer zegt: « Omtrent deze dingen moet men een juist gevoelen hebben,
wat gelijk staat met inzicht ». — Van deze acht behoren er vijf tot de verstandigheid,
voorzover zij in het kenvermogen zetelt, nl. ervaring, redeneerkracht, inzicht, ontvankelijkheid
en vindingrijkheid; de drie anderen behoren tot de verstandigheid, voorzover zij bevelen
geeft en aldus de kennis toepast op de handeling, nl. vooruitziendheid, omzichtigheid
en behoedzaamheid. De reden van dit onderscheid wordt duidelijk uit de drievoudige
wijze, waarop men de kennis moet beschouwen. En wel vooreerst de kennis zelf; betreft
deze voorbije dingen, dan spreekt men van ervaring; is zij van het tegenwoordige,
hetzij van het wisselvallige, hetzij van het noodzakelijke, dan wordt ze inzicht of
verstandigheid genoemd. Vervolgens kan men zien naar de wijze, waarop de kennis verkregen
wordt, wat kan gebeuren door onderricht, en hiertoe behoort ontvankelijkheid, of door
eigen vinding, en hiertoe behoort de vindingrijkheid, die hetzelfde is als scherpzinnigheid
in het vormen van 'n gissing; een onderdeel hiervan is weer de vernuftigheid in het
snelle gissen van het juiste middel tot het doel. Tenslotte moet men zien naar het
gebruik van de verkregen kennis, nl. in zover men uit de verkregen kennis voortredeneert
om andere dingen te kennen of te beoordelen, en hiertoe behoort de redeneerkracht.
Om echter een goed bevel te kunnen geven, moet de rede over drie dingen beschikken:
ten eerste, dat ze een middel vindt, dat goed is aangepast aan een bepaald doel, en
dit behoort tot de vooruitziendheid; ten tweede, dat ze de omstandigheden van een
zaak in oogen houdt, en dat behoort bij de omzichtigheid; ten derde, dat ze de hindernissen
vermijdt, en dit behoort bij de behoedzaamheid. Ten tweede: kan men spreken van de
ondergeschikte delen van een deugd, en zo heten haar verschillende soorten. En in
deze zin zijn de onderdelen van de verstandigheid, voor zover men haar neemt in de
strikte zin: de persoonlijke verstandigheid, waarmee iemand zichzelf regeert, en de
verstandigheid, waarmee iemand een groep regeert. Deze verschillen naar soort, zoals
gezegd werd in de 47e Kw. het 11e Art. De verstandigheid, waarmee een groep geregeerd
wordt, kan men op haar beurt weer verdelen in verschillende soorten naar de onderscheiden
groepen, die geregeerd moeten worden. Zo wordt er een groep bijeen gebracht voor een
speciale onderneming, b.v. een leger om te strijden: deze wordt geregeerd met de militaire
verstandigheid. Een andere groep wordt verenigd ter verzorging van alle levensbehoeften,
zoals de groep, die bijeen is in een familie of een huis, en deze wordt bestuurd met
de huishoudelijke verstandigheid. Zo gaat het ook met de mensenmassa van een stad
of een rijk: hierbij spreekt men, voor zover het de bestuurder betreft, van regeeringsbeleid;
bij de onderdanen spreekt men zonder meer van politieke verstandigheid. — Wil men
echter de verstandigheid opvatten in breederen zin, als ook insluitende de beschouwende
wetenschap, zoals reeds eerder gezegd werd (vorige Kw. 2e Art. 2e Antw.), dan kan
men ook de redeneerkunde, de welsprekendheid en de physica als haar onderdelen beschouwen,
en wel naar de drie werkmethoden bij de wetenschap. De eerste hiervan is: wetenschap
veroorzaken door bewijsvoering, en dit behoort tot de physica, wanneer men daaronder
alle bewijsvoerende wetenschappen verstaat. Een andere werkmethode is: uit waarschijnlijkheden
een mening afleiden, en dit behoort tot de redeneerkunde. De derde methode is: uit
enige veronderstellingen een vermoeden vestigen of minstens enigszins aannemelijk
maken, en dit behoort tot de welsprekendheid. Men kan deze drie ook enigszins onder
de verstandigheid in strikten zin rangschikken, daar deze soms van noodzakelijke dingen
uit redeneert, soms van waarschijnlijke, soms van veronderstellingen. Ten derde: kan
men spreken van de bijkomstige (potentiële) onderdelen van een deugd, waaronder men
die bijhorende deugden verstaat, die gericht zijn op secundaire daden, en welke niet
de waarde van de hoofddeugd bezitten. En in deze betekenis kan men als onderdelen
van de verstandigheid opnoemen: het beleid, dat gaat over het beraadslagen; de synesis,
die zich richt op het oordeel volgens de gewone regelen; en de gnome, die zich richt
op het oordeel in buitengewone gevallen, wanneer men van de algemene wet moet afwijken.
De verstandigheid echter regelt de voornaamste daad, die is: bevelen.
Ad primum ergo dicendum quod diversae assignationes differunt secundum quod diversa
genera partium ponuntur; vel secundum quod sub una parte unius assignationis includuntur
multae partes alterius assignationis. Sicut Tullius sub providentia includit cautionem
et circumspectionem; sub intelligentia autem rationem, docilitatem et solertiam. (IIa-IIae q. 48 ad 1)
1 — Deze opsommingen verschillen slechts in zoverre zij verschillende soorten van onderdelen
opnoemen, of in zoverre in de onderdelen van de ene opsomming meerdere van een andere
opsomming besloten zijn. Zo bedoelt Tullius met de vooruitziendheid ook de behoedzaamheid
en omzichtigheid, en met het inzicht ook de redeneerkracht, de ontvankelijkheid en
de vindingrijkheid.
Ad secundum dicendum quod oeconomica et politica non accipiuntur hic secundum quod
sunt scientiae; sed secundum quod sunt prudentiae quaedam. De aliis autem tribus patet
responsio ex dictis. (IIa-IIae q. 48 ad 2)
2 — Huishoudkunde en staatkunde worden hier niet genomen in de betekenis van wetenschappen,
maar als soorten van de verstandigheid. Het antwoord betreffende de drie andere is
duidelijk uit de Leerstelling.
Ad tertium dicendum quod omnia illa ponuntur partes prudentiae non secundum suam communitatem;
sed secundum quod se habent ad ea quae pertinent ad prudentiam. (IIa-IIae q. 48 ad 3)
3 — Al de vaardigheden worden beschouwd als onderdelen van de verstandigheid, niet als
behorend tot haar wezen, maar omdat ze zich uitstrekken tot iets, dat bij de verstandigheid
behoort.
Ad quartum dicendum quod recte praecipere et recte uti semper se comitantur, quia
ad praeceptum rationis sequitur obedientia inferiorum virium, quae pertinent ad usum. (IIa-IIae q. 48 ad 4)
4 — Een goed bevel en een goed gebruik der lagere vermogens staan altijd met elkaar in
verband, want de gehoorzaamheid der lagere krachten volgt op het bevel van de rede,
en dit is eigenlijk de aanwending der lagere vermogens.
Ad quintum dicendum quod sollicitudo includitur in ratione providentiae. (IIa-IIae q. 48 ad 5)
5 — Zorgzaamheid behoort tot het wezen der vooruitziendheid.