Tertia Pars. Quaestio 74. Over de stof van dit Sacrament .
Prooemium
Deinde considerandum est de materia huius sacramenti. Et primo, de specie materiae;
secundo, de conversione panis et vini in corpus Christi; tertio, de modo existendi
corporis Christi in hoc sacramento; quarto, de accidentibus panis et vini quae in
hoc sacramento remanent. Circa primum quaeruntur octo. Primo, utrum panis et vinum
sint materia huius sacramenti. Secundo, utrum ad materiam huius sacramenti requiratur
determinata quantitas. Tertio, utrum materia huius sacramenti sit panis triticeus.
Quarto, utrum sit panis azymus, vel fermentatus. Quinto, utrum materia huius sacramenti
sit vinum de vite. Sexto, utrum sit admiscenda aqua. Septimo, utrum aqua sit de necessitate
huius sacramenti. Octavo, de quantitate aquae quae apponitur. (IIIa q. 74 pr.)
Vervolgens dient de stof van dit Sacrament te worden beschouwd. En wel ten eerste
de soort van de stof; ten tweede de verandering van brood en wijn in het Lichaam van
Christus; ten derde de zijnswijze van het Lichaam van Christus in dit Sacrament; ten
vierde de bijkomstigheden van brood en wijn, die in dit Sacrament overblijven. Omtrent
het eerste punt stellen wij acht vragen: 1. Is brood en wijn de stof van dit Sacrament?
2. Is er voor de stof van dit Sacrament een bepaalde hoeveelheid vereist? 3. Is de
stof van dit Sacrament tarwebrood? 4. Is het ongedesemd of gedesemd brood? 5. Is de
stof van dit Sacrament wijn van de wijnstok? 6. Moet er water bijgemengd worden? 7.
Is het water noodzakelijk voor dit Sacrament? 8. Over de hoeveelheid van het bijgevoegde
water.
Articulus 1. Is de stof van dit Sacrament brood en wijn?
Ad primum sic proceditur. Videtur quod materia huius sacramenti non sit panis et vinum.
Hoc enim sacramentum perfectius debet repraesentare passionem Christi quam sacramenta
veteris legis. Sed carnes animalium, quae erant materia sacramentorum veteris legis,
expressius repraesentant passionem Christi quam panis et vinum. Ergo materia huius
sacramenti magis debent esse carnes animalium quam panis et vinum. (IIIa q. 74 a. 1 arg. 1)
1 — Men beweert, dat de stof van dit Sacrament niet brood en wijn is. Dit Sacrament toch
moet ’s Heren lijden volmaakter uitbeelden dan de sacramenten van de Oude Wet. Maar
het vlees van dieren, dat de stof was van de sacramenten van de Oude Wet, geeft op
een meer uitdrukkelijke wijze Christus’ lijden weer dan brood en wijn. Dus moet de
stof van dit Sacrament eerder vlees van dieren dan brood en wijn zijn.
Praeterea, hoc sacramentum est ubique celebrandum. Sed in multis terris non invenitur
panis, et in multis non invenitur vinum. Ergo panis et vinum non est conveniens materia
huius sacramenti. (IIIa q. 74 a. 1 arg. 2)
2 — Dit sacrament moet overal gevierd worden. Maar in vele landen wordt geen brood gevonden
en in sommige wordt geen wijn gevonden. Dus is brood en wijn geen geschikte stof voor
dit sacrament.
Praeterea, hoc sacramentum competit sanis et infirmis. Sed vinum nocet quibusdam infirmis.
Ergo videtur quod vinum non debeat esse materia huius sacramenti. (IIIa q. 74 a. 1 arg. 3)
3 — Dit sacrament komt toe aan gezonden en zieken. Maar wijn is voor sommige zieken schadelijk.
Dus schijnt wijn niet de gewenste stof voor dit sacrament te zijn.
Sed contra est quod Alexander Papa dicit, in sacramentorum oblationibus panis tantum
et vinum aqua permixtum in sacrificium offerantur. (IIIa q. 74 a. 1 s. c.)
Daartegenover staat echter, dat Paus Alexander zegt: « Bij de opdracht der sacramenten
mogen alleen brood en met water vermengde wijn ten offer worden opgedragen ».
Respondeo dicendum quod circa materiam huius sacramenti aliqui multipliciter erraverunt.
Quidam enim, qui dicuntur Artotyritae, ut Augustinus dicit, in libro de haeresibus,
offerunt panem et caseum in hoc sacramento, dicentes a primis hominibus oblationes
de fructibus terrae et ovium fuisse celebratas. Alii vero, scilicet Cataphrygae et
Pepuziani, de infantis sanguine, quem de toto eius corpore minutis punctionum vulneribus
extorquent, quasi Eucharistiam suam conficere perhibentur, miscendo eum farinae, panem
inde facientes. Quidam vero, qui dicuntur aquarii, aquam solam, sub specie sobrietatis,
in hoc sacramento offerunt. Omnes autem hi errores, et similes, excluduntur per hoc
quod Christus hoc sacramentum sub specie panis et vini instituit, sicut patet Matth.
XXVI. Unde panis et vinum sunt materia conveniens huius sacramenti. Et hoc rationabiliter.
Primo quidem, quantum ad usum huius sacramenti, qui est manducatio. Sicut enim aqua
assumitur in sacramento Baptismi ad usum spiritualis ablutionis quia corporalis ablutio
communiter fit in aqua, ita panis et vinum, quibus communius homines reficiuntur,
assumuntur in hoc sacramento ad usum spiritualis manducationis. Secundo, quantum ad
passionem Christi, in qua sanguis a corpore est separatus. Et ideo in hoc sacramento,
quod est memoriale dominicae passionis, seorsum sumitur panis ut sacramentum corporis,
et vinum ut sacramentum sanguinis. Tertio, quantum ad effectum consideratum in unoquoque
sumentium. Quia, ut Ambrosius dicit, super epistolam ad Corinthios, hoc sacramentum
valet ad tuitionem corporis et animae, et ideo caro Christi sub specie panis pro salute
corporis, sanguis vero sub specie vini pro salute animae offertur, sicut dicitur Levit.
XVII, quod animalis anima in sanguine est. Quarto, quantum ad effectum respectu totius
Ecclesiae, quae constituitur ex diversis fidelibus, sicut panis conficitur ex diversis
granis, et vinum fluit ex diversis uvis, ut dicit Glossa super illud I Cor. X, multi
unum corpus sumus, et cetera. (IIIa q. 74 a. 1 co.)
Met betrekking tot de stof van dit Sacrament is door sommigen op verschillende wijzen
gedwaald. Eenigen toch, Artotyriten genaamd, zoals Augustinus zegt, « dragen » in
dit Sacrament, « brood en kaas op, onder de bewering dat de eerste mensen offeranden
hebben gedaan van de voortbrengselen van bodem en schapen ». Anderen echter, namelijk
de Cataphrygiërs en de Pepurianen « heeten hun eucharistie te voltrekken met het bloed
van een kind, dat zij langs overal aangebrachte kleine wondjes uit zijn lichaam trekken,
met meel vermengen, er dan brood van makend ». Sommigen evenwel, Watermensen genaamd,
dragen in dit Sacrament, onder het voorwendsel van matigheid, alleen water op. Al
deze en dergelijke dwalingen worden uitgesloten door het feit, dat Christus dit Sacrament
onder de gedaante van brood en wijn heeft ingesteld, zoals blijkt bij Mattheus (26.
26). En dus is brood en wijn de geschikte stof van dit Sacrament. En dit met reden.
En wel vooreerst met het oog op het gebruik van dit Sacrament, dat bestaat in eten.
Zoals men immers in het sacrament van het doopsel water neemt om het te gebruiken
voor de geestelijke afwassing, omdat de lichamelijke afwassing gewoonlijk gebeurt
met water, zo neemt men ook in dit Sacrament brood en wijn, het gewone voedsel der
mensen, om het te gebruiken voor de geestelijke spijziging. Ten tweede met het oog
op het lijden van Christus, waarin het Bloed van het Lichaam werd gescheiden. Daarom
wordt in dit Sacrament, dat de herinnering is van ’s Heren lijden, afzonderlijk brood
ontvangen als Sacrament van het Lichaam en wijn als Sacrament van het Bloed. Ten derde
met het oog op het uitwerksel in iedere ontvanger afzonderlijk genomen. Dit Sacrament
toch, zoals Ambrosius zegt, «strekt tot behoud van lichaam en ziel»; en daarom wordt
het «Vlees van Christus» onder de gedaante van brood «voor het heil van het lichaam,
het Bloed echter» onder de gedaante van wijn «voor het heil van de ziel opgedragen»,
overeenkomstig het gezegde van het Boek Leviticus (17. 14) dat «in het bloed de ziel
is» van het dier. Ten vierde met het oog op het uitwerksel voor de hele Kerk, die
samengesteld is uit meerdere gelovigen, zoals «het brood vervaardigd wordt uit meerdere
graankorrels en de wijn voortvloeit uit meerdere druiven», volgens het woord van de
Glossa op de Eerste Brief aan de Corinthiërs (10. 17): « Hoewel velen zijn wij één
lichaam», enz.
Ad primum ergo dicendum quod, licet carnes animalium occisorum expresse repraesentent
Christi passionem, tamen minus competunt ad communem usum huius sacramenti, et ad
ecclesiasticam unitatem significandam. (IIIa q. 74 a. 1 ad 1)
1 — Al beeldt het vlees van gedode dieren meer uitdrukkelijk het lijden van Christus uit,
is het toch minder geschikt voor het gewone gebruik van dit sacrament en voor de uitbeelding
van de kerkelijke eenheid.
Ad secundum dicendum quod, licet non in omnibus terris nascatur triticum et vinum,
tamen de facili ad omnes terras deferri potest quantum sufficit ad usum huius sacramenti.
Nec propter defectum alterius, est unum tantum sine altero consecrandum, quia non
esset perfectum sacrificium. (IIIa q. 74 a. 1 ad 2)
2 — Hoewel tarwe en wijn niet in alle landen groeien, kunnen zij toch gemakkelijk naar
alle landen vervoerd worden in die hoeveelheid, welke voldoende is voor het gebruik
van dit sacrament. Mocht er één ontbreken, dan is het niet geoorloofd daarom het een
zonder het ander te consacreren, want dan zou het geen volkomen offer zijn.
Ad tertium dicendum quod vinum in modica quantitate sumptum non potest aegrotanti
multum nocere. Et tamen, si nocumentum timeatur, non est necesse quod omnes accipientes
corpus Christi, etiam sanguinem accipiant, ut infra dicetur. (IIIa q. 74 a. 1 ad 3)
3 — Wijn, in geringe hoeveelheid genomen, kan een zieke niet erg schaden. Trouwens, gesteld
dat men daarvoor vreest: zoals later gezegd zal worden (80° Kw. 12° Art.), is het
niet nodig, dat iedere, die het Lichaam van Christus ontvangt, ook het Bloed ontvangt.
Articulus 2. Is er voor de stof van dit Sacrament een bepaalde hoeveelheid van brood en wijn vereist?
Ad secundum sic proceditur. Videtur quod requiratur determinata quantitas panis et
vini ad materiam huius sacramenti. Effectus enim gratiae non sunt minus ordinati quam
effectus naturae. Sed, sicut dicitur in II de anima, omnium natura constantium positus
est terminus et ratio magnitudinis et augmenti. Ergo multo magis in hoc sacramento,
quod dicitur Eucharistia, idest bona gratia, requiritur determinata quantitas panis
et vini. (IIIa q. 74 a. 2 arg. 1)
1 — Men beweert, dat er voor de stof van dit Sacrament een bepaalde hoeveelheid van brood
en wijn is vereist. De uitwerkselen van de genade zijn immers niet minder geordend
dan de uitwerkselen van de natuur. Nu wordt in *De Anima* gezegd: «Alle natuurdingen
hebben een eindpunt en een vaste maat van grootte en groei». Dus wordt nog veel meer
in dit Sacrament, dat *Eucharistie* d.i. goede genade heet, een bepaalde hoeveelheid
brood en wijn vereist.
Praeterea, ministris Ecclesiae non est a Christo data potestas ad ea quae pertinent
ad irrisionem fidei et sacramentorum eius, secundum illud II Cor. X, secundum potestatem
quam dedit mihi Deus in aedificationem, et non in destructionem. Sed hoc esset ad
irrisionem sacramenti, si sacerdos vellet consecrare totum panem qui venditur in foro,
et totum vinum quod est in cellario. Ergo hoc facere non potest. (IIIa q. 74 a. 2 arg. 2)
2 — Aan de bedienaren van de Kerk is door Christus geen macht gegeven tot handelingen,
die strekken tot bespotting van het geloof en van de sacramenten daarvan, overeenkomstig
het woord van de *Tweede Brief aan de Corinthiërs* (10. 8): «Naar de volmacht, die
God mij gegeven heeft tot opbouw en niet tot afbraak». Nu zou het strekken tot bespotting
van het Sacrament, als een priester al het brood wilde consacreren dat op de markt
verkocht wordt en al de wijn in de wijnkelder. Dus heeft hij daartoe geen vermogen.
Praeterea, si aliquis baptizetur in mari, non tota aqua maris sanctificatur per formam
Baptismi, sed sola illa aqua qua corpus baptizati abluitur. Ergo nec in hoc sacramento
superflua quantitas panis consecrari potest. (IIIa q. 74 a. 2 arg. 3)
3 — Als iemand gedoopt wordt in de zee, wordt niet al het water van de zee door de vorm
van het doopsel geheiligd, maar alleen dat water waarmee het lichaam van de dopeling
wordt afgewassen. Dus kan ook in dit sacrament de overtollige hoeveelheid brood niet
geconsacreerd worden.
Sed contra est quod multum opponitur pauco, et magnum parvo. Sed nulla est ita parva
quantitas panis aut vini quae non possit consecrari. Ergo nulla est ita magna quae
consecrari non possit. (IIIa q. 74 a. 2 s. c.)
Daartegenover staat echter, dat veel tegenovergesteld is aan weinig en groot aan klein.
Nu is er geen zo kleine hoeveelheid brood en wijn, dat zij niet geconsacreerd zou
kunnen worden. Dus is er ook geen zo grote, dat zij niet geconsacreerd zou kunnen
worden.
Respondeo dicendum quod quidam dixerunt quod sacerdos non posset consecrare immensam
quantitatem panis aut vini, puta totum panem qui venditur in foro, aut totum vinum
quod est in dolio. Sed hoc non videtur esse verum. Quia in omnibus habentibus materiam,
ratio determinationis materiae sumitur ex ordine ad finem, sicut materia serrae est
ferrum, ut sit apta sectioni. Finis autem huius sacramenti est usus fidelium. Unde
oportet quod quantitas materiae huius sacramenti determinetur per comparationem ad
usum fidelium. Non autem potest esse quod determinetur per comparationem ad usum fidelium
qui nunc occurrunt, alioquin sacerdos habens paucos parochianos, non posset consecrare
multas hostias. Unde relinquitur quod materia huius sacramenti determinetur per comparationem
ad usum fidelium absolute. Numerus autem fidelium est indeterminatus. Unde non potest
dici quod quantitas materiae huius sacramenti sit determinata. (IIIa q. 74 a. 2 co.)
Sommigen hebben beweerd, dat de priester een ontzaglijke hoeveelheid brood of wijn
niet zou kunnen consecreren, b. v. al het brood, dat op de markt verkocht wordt of
al de wijn, die in het vat is. Maar dit schijnt niet juist te zijn. Bij alle dingen
immers, die een stof hebben, wordt de stofbepalende maatstaf genomen naar de richting
op het doel, zoals de stof van een zaag ijzer is, opdat zij tot zagen geschikt zij.
Nu is het doel van dit Sacrament het gebruik der gelovigen. Dus moet de hoeveelheid
stof van dit Sacrament bepaald worden naar verhouding tot het gebruik der gelovigen.
Evenwel kan zij niet bepaald worden naar verhouding tot het gebruik der ogenblikkelijk
aanwezige gelovigen: anders zou een priester met weinig parochianen niet in staat
zijn vele hosties te consecreren. Dus schiet over dat de stof van dit Sacrament bepaald
wordt naar verhouding tot het gebruik der gelovigen zonder meer. Nu is het getal der
gelovigen onbepaald. Dus kan men niet zeggen, dat de hoeveelheid stof van dit Sacrament
bepaald is.
Ad primum ergo dicendum quod cuiuslibet rei naturalis materia accipit determinatam
quantitatem secundum comparationem ad formam determinatam. Sed numerus fidelium, ad
quorum usum ordinatur hoc sacramentum, est indeterminatus. Unde non est simile. (IIIa q. 74 a. 2 ad 1)
1 — Bij een natuurding heeft de stof altijd een bepaalde hoogte van haar verhouding tot
een bepaalde vorm. Maar het getal der gelovigen, op wier gebruik dit sacrament is
gericht, is onbepaald. Dus gaat de vergelijking niet op.
Ad secundum dicendum quod potestas ministrorum Ecclesiae ad duo ordinatur, primo quidem,
ad effectum proprium; secundo, ad finem effectus. Secundum autem non tollit primum.
Unde, si sacerdos intendat consecrare corpus Christi propter aliquem malum finem,
puta ut irrideat vel veneficia faciat, propter intentionem mali finis peccat, nihilominus
tamen, propter potestatem sibi datam, perficit sacramentum. (IIIa q. 74 a. 2 ad 2)
2 — De macht van de bedienaars der Kerk is op twee dingen gericht: vooreerst op het eigen
uitwerksel, ten tweede op het doel van het uitwerksel. Nu heeft het tweede het eerste
niet op. En daarom, als een priester de wil heeft het Lichaam van Christus met het
oog op een slecht doel te consacreren b.v. ter bespotting of om te vergiftigen, zondigt
hij wegens het gewilde slechte doel, maar voltrekt hij toch het Sacrament wegens de
hem gegeven macht.
Ad tertium dicendum quod Baptismi sacramentum perficitur in usu materiae. Et ideo
per formam Baptismi non plus de aqua sanctificatur quam quantum venit in usum. Sed
hoc sacramentum perficitur in consecratione materiae. Et ideo non est simile. (IIIa q. 74 a. 2 ad 3)
3 — Het sacrament van het doopsel wordt voltrokken bij het gebruik van de stof. En daarom
wordt door de vorm van het doopsel niet méér water geheiligd dan ten gebruikte komt.
Maar dit sacrament wordt voltrokken bij de consecratie van de stof. En daarom gaat
de vergelijking niet op.
Articulus 3. Wordt er voor de stof van dit Sacrament tarwebrood vereist?
Ad tertium sic proceditur. Videtur quod non requiratur ad materiam huius sacramenti
quod sit panis triticeus. Hoc enim sacramentum est rememorativum dominicae passionis.
Sed magis videtur esse consonum dominicae passioni panis hordeaceus, qui est asperior,
et de quo etiam turbas pavit in monte, ut dicitur Ioan. VI, quam panis triticeus.
Ergo non est propria materia huius sacramenti panis triticeus. (IIIa q. 74 a. 3 arg. 1)
1 — Men beweert, dat er voor de stof van dit Sacrament geen tarwebrood wordt vereist.
Dit Sacrament immers is een herinneringsteken aan des Heren lijden. Nu is met des
Heren lijden meer overeenkomstig gerstebrood, dat harder is en waarmee Hij ook de
menigten op de berg heeft gespijzigd, zoals gezegd wordt bij Joannes (6. 9), dan tarwebrood.
Dus is tarwebrood niet de eigen stof van dit Sacrament.
Praeterea, figura est signum speciei in rebus naturalibus. Sed quaedam frumenta sunt
quae habent similem figuram grano tritici, sicut far et spelta, de qua etiam in quibusdam
locis panis conficitur ad usum huius sacramenti. Ergo panis triticeus non est propria
materia huius sacramenti. (IIIa q. 74 a. 3 arg. 2)
2 — Bij de natuurdingen is de uiterlijke vorm een teken van de soort. Nu zijn er sommige
korens, die in uiterlijke vorm gelijken op de tarwekorrel, zoals mais en spelt, van
welke laatste men dan ook op sommige plaatsen brood maakt voor het gebruik van dit
Sacrament. Dus is tarwebrood niet de eigen stof van dit Sacrament.
Praeterea, permixtio speciem solvit. Sed vix invenitur farina triticea quae alterius
frumenti permixtionem non habeat, nisi forte electis granis studiose fiat. Non ergo
videtur quod panis triticeus sit propria materia huius sacramenti. (IIIa q. 74 a. 3 arg. 3)
3 — Vermenging doet de soort ophouden. Nu vindt men haast geen tarwemeel, dat niet met
ander koren vermengd is, tenzij het apart bereid wordt met daarvoor uitgekozen graankorrels.
Dus schijnt tarwebrood niet de eigen stof van dit Sacrament te zijn.
Praeterea, illud quod est corruptum, videtur esse alterius speciei. Sed aliqui conficiunt
ex pane corrupto, qui iam non videtur esse panis triticeus. Ergo videtur quod talis
panis non sit propria materia huius sacramenti. (IIIa q. 74 a. 3 arg. 4)
4 — Wat bedorven is, schijnt tot een andere soort te behoren. Welnu, sommigen voltrekken
de Eucharistie met bedorven brood, dat (bij gevolg) geen tarwebrood meer schijnt te
zijn. Dus schijnt dat brood niet de eigen stof van dit Sacrament te zijn.
Sed contra est quod in hoc sacramento continetur Christus, qui se grano frumenti comparat,
Ioan. XII, dicens, nisi granum frumenti, cadens in terram, mortuum fuerit, ipsum solum
manet. Ergo panis frumentinus, sive triticeus, est materia huius sacramenti. (IIIa q. 74 a. 3 s. c.)
Daartegenover staat echter, dat in dit sacrament Christus bevat is, die Zichzelf in
Joannes (12. 24-25) vergelijkt met de korrel van het koren zeggende: «De korrel van
het koren, die in de aarde valt, blijft alleen, tenzij ze sterft». Dus is brood van
koren of te wel van tarwe de stof van dit sacrament.
Respondeo dicendum quod, sicut dictum est, ad usum sacramentorum assumitur talis materia
quae communius apud homines in talem usum venit. Inter alios autem panes communius
homines utuntur pane triticeo, nam alii panes videntur esse introducti in huius panis
defectum. Et ideo Christus creditur in huius panis specie hoc sacramentum instituisse.
Qui etiam panis confortat hominem, et ita convenientius significat effectum huius
sacramenti. Et ideo propria materia huius sacramenti est panis triticeus. (IIIa q. 74 a. 3 co.)
Zoals gezegd is (1° Art.; 60° Kw. 7° Art. 2° Antw.), neemt men met het oog op het
gebruik van de sacramenten die stof, welke bij de mensen meer algemeen voor het overeenkomstig
doel gebruikt wordt. Nu wordt van alle broodsoorten door de mensen het meest algemeen
gebruik gemaakt van tarwebrood: want de andere broodsoorten schijnen ingevoerd te
zijn bij gebrek aan deze. En daarom gelooft men ook, dat Christus met dit soort van
brood dit Sacrament heeft ingesteld. Dit broodsoort is ook meer versterkend voor de
mens: en op die manier is het een geschikter teken van het uitwerksel van dit Sacrament.
En dus is tarwebrood de eigen stof van dit Sacrament.
Ad primum ergo dicendum quod panis hordeaceus competit ad significandum duritiem veteris
legis. Tum propter duritiem panis. Tum quia etiam, ut Augustinus dicit, in libro octogintatrium
quaestionum, hordei medulla, quae tenacissima palea tegitur, vel ipsam legem significat,
quae ita data erat ut in ea vitale animae alimentum corporalibus sacramentis obtegeretur,
vel ipsum populum, nondum exspoliatum carnali desiderio, quod tanquam palea cordi
eius inhaerebat. Hoc autem sacramentum pertinet ad suave iugum Christi, et ad veritatem
iam manifestatam, et ad populum spiritualem. Unde non esset materia conveniens huius
sacramenti panis hordeaceus. (IIIa q. 74 a. 3 ad 1)
1 — Gerstebrood is geschikt om de hardheid van de Oude Wet te betekenen. En vanwege de
hardheid van dit brood; én om wat gezegd wordt door Augustinus: « Het merg van de
gerst, door een zeer taai vlies bedekt, betekent ofwel de Wet, die zó gegeven was,
dat in haar het levend zielevoedsel was bedekt onder lichamelijke sacramenten, ofwel
het volk, nog niet bevrijd van de vleselijke begeerten, die als een vlies over hun
hart hingen ». Dit sacrament behoort daarentegen tot het « zoete juk » van Christus,
en tot de reeds geopenbaarde waarheid en tot een geestelijk volk. En dus zou gerstebrood
niet de geschikte stof voor dit sacrament zijn.
Ad secundum dicendum quod generans generat sibi simile in specie, fit tamen aliquando
aliqua dissimilitudo generantis ad genitum quantum ad accidentia, vel propter materiam,
vel propter debilitatem virtutis generativae. Et ideo, si qua frumenta sunt quae ex
semine tritici generari possunt, sicut ex grano seminato in malis terris nascitur
siligo, ex tali frumento panis confectus potest esse materia huius sacramenti. Quod
tamen non videtur habere locum neque in hordeo, neque in spelta, neque etiam in farre,
quod inter omnia est grano tritici similius. Similitudo autem figurae in talibus magis
videtur significare propinquitatem quam identitatem speciei, sicut ex similitudine
figurae manifestatur quod canis et lupus sunt propinquae speciei, non autem eiusdem.
Unde ex talibus frumentis, quae nullo modo possunt ex semine grani generari, non potest
confici panis qui sit debita materia huius sacramenti. (IIIa q. 74 a. 3 ad 2)
2 — De voortbrenger brengt iets voort in gelijkheid van soort: soms echter ontstaat er
tussen voortbrenger en voortgebrachte een ongelijkheid in bijkomstigheden, hetzij
vanwege de stof, hetzij vanwege de zwakheid van de voortbrengingskracht. En daarom:
als er sommige korens zijn, die uit tarwezaad voortgebracht kunnen worden, zoals uit
in slechte grond gezaaide korrels wit koren groeit, dan kan van dergelijk koren vervaardigd
brood stof zijn voor dit Sacrament. Maar dit schijnt niet het geval te zijn met gerst,
noch met spelt, noch ook met maïs, dat toch het meest van al op tarwe gelijkt. De
gelijkenis in uiterlijke vorm schijnt bij deze eerder op verwantschap dan op eenheid
van soort te wijzen, zoals uit de gelijkenis in uiterlijke vorm blijkt, dat hond en
wolf verwant zijn van soort, niet dat ze één zijn van soort. En dus kan uit dergelijke
korens, die volstrekt niet uit tarwezaad kunnen voortkomen, niet het brood vervaardigd
worden, dat vereiste stof is voor dit Sacrament.
Ad tertium dicendum quod modica permixtio non solvit speciem, quia id quod est modicum,
quodammodo absumitur a plurimo. Et ideo, si sit modica admixtio alterius frumenti
ad multo maiorem quantitatem tritici, poterit exinde confici panis qui est materia
huius sacramenti. Si vero sit magna permixtio, puta ex aequo vel quasi, talis commixtio
speciem mutat. Unde panis inde confectus non erit materia debita huius sacramenti. (IIIa q. 74 a. 3 ad 3)
3 — Een kleine vermenging doet de soort niet ophouden: de kleine hoeveelheid toch wordt
in zekere zin opgeslorpt door de grote. En daarom: indien een geringe hoeveelheid
ander koren gemengd wordt bij een veel grotere hoeveelheid tarwe, dan kan er brood
van vervaardigd worden, dat stof is voor dit Sacrament. Een sterke vermenging echter,
b.v. van een gelijke of vrijwel gelijke hoeveelheid, doet de soort ophouden. En dus
is daaruit vervaardigd brood geen geschikte stof voor dit Sacrament.
Ad quartum dicendum quod aliquando est tanta corruptio panis quod solvitur species
panis, sicut cum continuitas solvitur, et sapor et color et alia accidentia mutantur.
Unde ex tali materia non potest confici corpus Christi. Aliquando vero non est tanta
corruptio quae speciem solvat, sed est aliqua dispositio ad corruptionem, quod declarat
aliqualis immutatio saporis. Et ex tali pane potest confici corpus Christi, sed peccat
conficiens, propter irreverentiam sacramenti. Et quia amidum est ex tritico corrupto,
non videtur quod panis ex eo confectus possit fieri corpus Christi, quamvis quidam
contrarium dicant. (IIIa q. 74 a. 3 ad 4)
4 — Soms is het bederf van het brood zo groot, dat het zijn soort verliest: zoals wanneer
het uit elkaar valt en de smaak, de kleur en andere bijkomstigheden veranderen. Zulk
een stof kan men niet consecreren tot het Lichaam van Christus. Soms echter is het
bederf niet zo groot, dat de soort ophoudt, maar is er een zekere overgang naar het
bederf, zoals een wijziging in de smaak verraadt. En dergelijk brood kan men consecreren
tot het Lichaam van Christus, maar die dat doet begaat zonde wegens oneerbiedigheid
tegenover het Sacrament. Daar stijfsel van bedorven tarwe komt, kan daarvan vervaardigd
brood wel niet het Lichaam van Christus worden, hoewel sommigen het tegenovergestelde
zeggen.
Articulus 4. Moet dit Sacrament met ongedesemd brood worden voltrokken?
Ad quartum sic proceditur. Videtur quod hoc sacramentum non debeat confici ex pane
azymo. Debemus enim in hoc sacramento imitari institutionem Christi. Sed Christus
videtur hoc sacramentum instituisse in pane fermentato, quia, sicut legitur Exod.
XII, Iudaei secundum legem incipiebant uti azymis in die Paschae, quod celebratur
quartadecima luna; Christus autem instituit hoc sacramentum in cena, quam celebravit
ante diem Paschae, ut habetur Ioan. XIII. Ergo et nos debemus hoc sacramentum celebrare
in pane fermentato. (IIIa q. 74 a. 4 arg. 1)
1 — Men beweert, dat dit Sacrament niet met ongedesemd brood moet worden voltrokken. We
moeten immers in dit Sacrament Christus' instelling nabootsen. Nu schijnt Christus
dit Sacrament met gedesemd brood te hebben ingesteld, want, zoals men leest in het
Boek van de Uittocht (12e hoofdstuk), begonnen de Joden overeenkomstig de Wet ongedesemd
brood te gebruiken op de Paasdag, die op de veertiende dag van de maan gevierd wordt;
Christus echter heeft dit Sacrament ingesteld tijdens het Avondmaal, dat Hij «vóór
de Paasdag» vierde, zoals staat in Joannes (13. 1, 4). Dus moeten ook wij dit Sacrament
met gedesemd brood vieren.
Praeterea, legalia non sunt observanda tempore gratiae. Sed uti azymis fuit quaedam
legalis caeremonia, ut patet Exod. XII. Ergo in hoc sacramento gratiae non debemus
azymis uti. (IIIa q. 74 a. 4 arg. 2)
2 — De wetsvoorschriften moet men niet onderhouden in de tijd der genade. Nu was het gebruik
van ongedesemd brood een wettelijke plechtigheid, zoals blijkt in het Boek van de
Uittocht (12e hoofdstuk). Dus moeten wij in dit genadesacrament geen gebruik maken
van ongedesemd brood.
Praeterea, sicut supra dictum est, Eucharistia est sacramentum caritatis, sicut Baptismus
fidei. Sed fervor caritatis significatur per fermentum, ut patet in Glossa, super
illud Matth. XIII, simile est regnum caelorum fermento et cetera. Ergo hoc sacramentum
debet confici de pane fermentato. (IIIa q. 74 a. 4 arg. 3)
3 — Gelijk boven is gezegd (73e Kw. 3e Art. 3e Antw.), is de Eucharistie het « Sacrament
der Liefde », zoals het doopsel het sacrament des geloofs is. Nu wordt de vurigheid
van de liefde betekend door dees, zoals blijkt uit de Glossa bij het gezegde van Mattheus
(13. 33) : « Het rijk der hemelen is gelijk aan dees ». Dus moet dit Sacrament voltrokken
worden met gedeest brood.
Praeterea, azymum et fermentatum sunt accidentia panis, non variantia eius speciem.
Sed in materia Baptismi nulla discretio adhibetur circa differentiam accidentium aquae,
puta si sit salsa vel dulcis, calida vel frigida. Ergo in hoc sacramento aliqua discretio
adhiberi non debet utrum panis sit azymus vel fermentatus. (IIIa q. 74 a. 4 arg. 4)
4 — Ongedeemd en gedeemd zijn bijkomstigheden van het brood, waardoor de soort niet verandert.
Nu maakt men bij de stof van het doopsel geenerlei onderscheid tussen bijkomstigheden
van het water b.v. of het zout of zoet, warm of koud is. Dus moet men in dit Sacrament
geen onderscheid maken of het brood ongedeemd of gedeemd is.
Sed contra est quod extra, de Celebrat. Missar., cap. litteras, punitur sacerdos qui
in pane fermentato et scypho ligneo Missarum solemnia celebrare praesumpsit. (IIIa q. 74 a. 4 s. c.)
Daartegenover staat echter, dat in een Extra de priester gestraft wordt, “ die het
gewaagd mocht hebben de eucharistische plechtigheden te vieren met gedeest brood en
een houten beker ”.
Respondeo dicendum quod circa materiam huius sacramenti duo possunt considerari, scilicet
quid sit necessarium, et quid conveniens. Necessarium quidem est ut sit panis triticeus,
sicut dictum est, sine quo non perficitur sacramentum. Non est autem de necessitate
sacramenti quod sit azymus vel fermentatus, quia in utroque confici potest. Conveniens
autem est ut unusquisque servet ritum suae Ecclesiae in celebratione sacramenti. Super
hoc autem sunt diversae Ecclesiarum consuetudines. Dicit enim beatus Gregorius, in
registro, Romana Ecclesia offert azymos panes, propterea quod dominus sine ulla commixtione
suscepit carnem. Sed ceterae Ecclesiae offerunt fermentatum, pro eo quod verbum patris
indutum est carne, sicut et fermentum miscetur farinae. Unde, sicut peccat sacerdos
in Ecclesia Latinorum celebrans de pane fermentato, ita peccaret presbyter Graecus
in Ecclesia Graecorum celebrans de azymo pane, quasi pervertens Ecclesiae suae ritum.
Et tamen consuetudo de pane azymo celebrandi rationabilior est. Primo quidem, propter
institutionem Christi, qui hoc sacramentum instituit prima die azymorum, ut habetur
Matth. XXVI, et Marc. XIV, et Luc. XXII, qua die nihil fermentatum in domibus Iudaeorum
esse debebat, ut habetur Exod. XII. Secundo, quia panis est proprie sacramentum corporis
Christi, quod sine corruptione conceptum est, magis quam divinitatis ipsius, ut infra
patebit. Tertio, quia hoc magis competit sinceritati fidelium, quae requiritur ad
usum huius sacramenti, secundum illud I Cor. V, Pascha nostrum immolatus est Christus,
itaque epulemur in azymis sinceritatis et veritatis. Habet tamen haec consuetudo Graecorum
aliquam rationem, et propter significationem, quam tangit Gregorius; et in detestationem
haeresis Nazaraeorum, qui legalia Evangelio miscebant. (IIIa q. 74 a. 4 co.)
Met betrekking tot de stof van dit Sacrament kunnen twee dingen beschouwd worden t.
w. wat noodzakelijk en wat passend is. Gelijk gezegd (vorig Artikel), is het noodzakelijk,
dat het tarwebrood is, zonder hetwelk het Sacrament niet wordt voltrokken. Het is
echter niet noodzakelijk voor het Sacrament, dat het ongedesemd of gedesemd is, want
met beide kan het voltrokken worden. Passend is het echter, dat iedereen bij de viering
van het Sacrament de ritus van zijn eigen Kerk in acht neemt. Op dit punt hebben de
Kerken verschillende gewoonten. Want Gregorius zegt: «De Romeinse Kerk draagt ongedesemde
broden op, omdat de Heer zonder enige vermenging het Vlees heeft aangenomen. Maar
de overige Kerken dragen gedesemd brood op, daar het Woord des Vaders Vlees heeft
aangedaan, zoals ook de deesem gemengd wordt met het meel». Derhalve, zoals in de
Latijnse Kerk een priester zondigt, als hij de Mis leest met gedesemd brood, zo zou
in de Griekse Kerk een Griekse priester zondigen, als hij de Mis las met ongedesemd
brood en dus de ritus van zijn Kerk met voeten trad. Evenwel is de gewoonte om de
Mis te lezen met ongedesemd brood redelijker. Vooreerst om de instelling van Christus,
die dit Sacrament heeft ingesteld «op de eerste dag van de ongedesemde broden», zoals
te vinden is bij Mattheus (26. 17) en Marcus (14. 12) en Lucas (22. 7), op welke dag
er volstrekt geen gedesemd brood in de huizen der Joden aanwezig mocht zijn, zoals
staat in het Boek van de Uittocht (12. 15, 19). Ten tweede, omdat het brood in strikte
zin het Sacrament is van het Lichaam van Christus, dat zonder bederf is ontvangen
— méér dan van Zijn Godheid, zoals later zal blijken (76' Kw. 1° Artikel 1° Antwoord.).
Ten derde, omdat dit brood beter overeenkomt met de oprechtheid van de gelovigen,
welke voor het gebruik van dit Sacrament wordt vereist volgens de Eerste Brief aan
de Corinthiërs (5. 7-8): «Ons Paaslam, Christus, is geslacht: laat ons dan feestmaal
houden met ongedesemde broden van oprechtheid en waarheid» Toch heeft genoemde gewoonte
van de Grieken een zekere redelijkheid: en om de betekenis, die Gregorius aanraakt:
en om afschuw uit te drukken voor de ketterij van de Nazarenen, die wetsvoorschriften
met het Evangelie vermengden.
Ad primum ergo dicendum quod, sicut legitur Exod. XII, solemnitas paschalis incipiebat
a vesperis quartaedecimae lunae. Et tunc Christus, post immolationem agni paschalis,
hoc sacramentum instituit. Unde hic dies a Ioanne dicitur praecedere sequentem diem
Paschae, et a tribus aliis Evangelistis dicitur prima dies azymorum, quando fermentatum
in domibus Iudaeorum non inveniebatur, ut dictum est. Et de hoc supra notatum est
plenius in tractatu dominicae passionis. (IIIa q. 74 a. 4 ad 1)
1 — Zoals men leest in het Boek van de Uittocht (12. 7, 18), begon de Paasplechtigheid
vanaf de namiddag van de veertien dag der maan. En toen heeft Christus, na slachting
van het paaslam, dit Sacrament ingesteld. Daarom zegt Joannes van deze dag dat hij
voorafging aan de nog volgende Paasdag, terwijl de drie andere evangelisten hem noemen
“de eerste dag van de ongedeesemde broden”, waarop in de huizen der Joden geen gedeesemd
brood gevonden werd, zoals gezegd is (in de Leerst.). Hierover is vollediger bescheid
gedaan in het tractaat over ’s Heren lijden (46° Kw. 9° Art. 1° Antw.).
Ad secundum dicendum quod conficientes ex azymo non intendunt caeremonias legis servare,
sed conformare se institutioni Christi. Et ideo non iudaizant. Alioquin et celebrantes
in pane fermentato iudaizarent, quia Iudaei panes primitiarum fermentatos offerebant. (IIIa q. 74 a. 4 ad 2)
2 — Zij die de Eucharistie vieren met ongedeesemd brood bedoelen niet de plechtigheden
van de Wet in acht te nemen maar zich aan te passen aan de instelling van Christus.
En daarom judaïseren zij niet. Anders zouden ook zij, die de Mis lezen met gedeesemd
brood, judaïseren: de Joden immers droegen gedeesemd brood als eerstelingen op.
Ad tertium dicendum quod fermentum significat caritatem propter aliquem effectum,
quia scilicet panem facit sapidiorem et maiorem. Sed corruptionem significat ex ipsa
ratione suae speciei. (IIIa q. 74 a. 4 ad 3)
3 — De dezem betekent liefde wegens een van zijn uitwerkingsselen, daar namelijk het brood
er smakelijker en groter door wordt. Maar hij betekent bederf op grond zelf van zijn
soort.
Ad quartum dicendum quod, quia fermentum habet aliquid corruptionis, et ex pane corrupto
non potest confici hoc sacramentum, ut dictum est; ideo magis attenditur circa panem
differentia azymi et fermentati quam circa aquam Baptismi differentia calidi et frigidi.
Posset enim tanta esse corruptio fermenti quod ex eo non posset fieri sacramentum. (IIIa q. 74 a. 4 ad 4)
4 — Daar deze iets bedorven heeft en dit Sacrament, zoals gezegd is (3° Art. 4° Antw.),
niet met bedorven brood voltrokken kan worden, wordt bij het brood méér gelet op het
verschil van ongedeesemd of gedeesemd dan bij het doopwater op het verschil van warm
en koud. Het bederf van de deesem kon immers zó groot zijn, dat het Sacrament er niet
mee tot stand zou kunnen komen.
Articulus 5. Is wijn van den wijnstok de eigen stof van dit Sacrament?
Ad quintum sic proceditur. Videtur quod non sit propria materia huius sacramenti vinum
vitis. Sicut enim aqua est materia Baptismi, ita vinum est materia huius sacramenti.
Sed in qualibet aqua potest fieri Baptismus. Ergo in quolibet vino, puta malorum granatorum
vel mororum aut huiusmodi, potest confici hoc sacramentum, praesertim cum in quibusdam
terris vites non crescant. (IIIa q. 74 a. 5 arg. 1)
1 — Men beweert, dat wijn van de wijnstok niet de eigen stof van dit Sacrament is. Zoals
immers water de stof is van het doopsel, zo is wijn de stof van dit Sacrament. Welnu
het doopsel kan plaats hebben met alle water. Dus kan ook dit Sacrament voltrokken
worden met alle wijn b.v. met wijn van granaatappels of van moerbeien: vooral daar
de wijnstok in sommige landen niet groeit.
Praeterea, acetum est quaedam species vini quod de vite sumitur, ut Isidorus dicit.
Sed de aceto non potest confici hoc sacramentum. Ergo videtur quod vinum vitis non
sit propria materia huius sacramenti. (IIIa q. 74 a. 5 arg. 2)
2 — Azijn is een soort van wijn, dat verkregen wordt van de wijnstok, zoals Isidorus zegt.
Maar dit Sacrament kan niet voltrokken worden met azijn. Dus schijnt wijn van de wijnstok
niet de eigen stof van dit Sacrament te zijn.
Praeterea, sicut de vite sumitur vinum depuratum, ita et agresta et mustum. Sed de
his non videtur confici posse hoc sacramentum, secundum illud quod in sexta synodo
legitur, didicimus quod in quibusdam Ecclesiis sacerdotes sacrificio oblationis coniungunt
uvas, et sic simul utrumque populo dispensant. Praecipimus igitur ut nullus sacerdos
hoc ulterius faciat. Et Iulius Papa reprehendit quosdam qui expressum vinum in sacramento
dominici calicis offerunt. Ergo videtur quod vinum vitis non sit propria materia huius
sacramenti. (IIIa q. 74 a. 5 arg. 3)
3 — Zoals van de wijnstok geklaarde wijn verkregen wordt, zo ook onrijp sap en most. Maar
hiermee kan dit Sacrament niet worden voltrokken, overeenkomstig het te lezen in de
Zesde Synode: «Wij hebben vernomen, dat in sommige kerken de priesters bij het als
offer opgedragen druiven voegen en dan heide aan het volk uitdelen. Wij bevelen derhalve,
dat geen enkele priester dit in het vervolg nog doe». En Paus Julius berispt hen,
die « zo juist uitgeperste wijn in het Sacrament van ’s Heren kelk opdragen ». Dus
schijnt wijn van de wijnstok niet de eigen stof van dit Sacrament te zijn.
Sed contra est quod, sicut dominus comparavit se grano frumenti, ita etiam se comparavit
viti, dicens, Ioan. XV, ego sum vitis vera. Sed solus panis de frumento est materia
huius sacramenti, ut dictum est. Ergo solum vinum de vite est propria materia huius
sacramenti. (IIIa q. 74 a. 5 s. c.)
Daartegenover staat echter, dat, zoals de Heer Zichzelf heeft vergeleken met de tarwekorrel,
Hij Zichzelf óók heeft vergeleken met de wijnstok, zeggend: « Ik ben de ware wijnstok
». (Joan. 15, 1). Nu is alleen tarwebrood stof van dit Sacrament. Dus is alleen wijn
van de wijnstok de eigen stof van dit Sacrament.
Respondeo dicendum quod de solo vino vitis potest confici hoc sacramentum. Primo quidem,
propter institutionem Christi, qui in vino vitis hoc sacramentum instituit, ut patet
ex eo quod ipse dicit, Luc. XXII, circa institutionem huius sacramenti, amodo non
bibam de hoc genimine vitis. Secundo quia, sicut dictum est, ad materiam sacramentorum
assumitur id quod proprie et communiter habet talem speciem. Proprie autem vinum dicitur
quod de vite sumitur, alii autem liquores vinum dicuntur secundum quandam similitudinem
ad vinum vitis. Tertio, quia vinum vitis magis competit ad effectum huius sacramenti,
qui est spiritualis laetitia, quia scriptum est quod vinum laetificat cor hominis. (IIIa q. 74 a. 5 co.)
Alleen met wijn van de wijnstok kan dit Sacrament worden voltrokken. Vooreerst om
de instelling van Christus, die met wijn van de wijnstok dit Sacrament heeft ingesteld,
zoals blijkt uit hetgeen Hij zelf met het oog op de instelling van dit Sacrament zegt:
« Voorwaar, Ik zal niet meer drinken van dit gewas van de wijnstok ». (Luc. 22. 18).
— Ten tweede, omdat, gelijk gezegd (3° Art.), voor de stof van de sacramenten datgene
genomen wordt, wat in strikten zin en algemeen van die soort is. Nu wordt in strikten
zin wijn genoemd, wat van de wijnstok verkregen wordt: andere dranken daarentegen
worden wijn genoemd om een zekere gelijkenis met de wijn van de wijnstok. — Ten derde,
omdat de wijn van de wijnstok méér overeenkomt met het uitwerksel van dit Sacrament,
dat geestelijke blijdschap is: want er is geschreven dat «de wijn 's mensen hart verblijdt».
(Ps. 103. 15).
Ad primum ergo dicendum quod illi liquores non dicuntur proprie vinum, sed secundum
similitudinem. Potest autem verum vinum ad terras illas deferri in quibus vites non
crescunt, quantum sufficit ad hoc sacramentum. (IIIa q. 74 a. 5 ad 1)
1 — Die dranken worden niet in strikte zin, maar om een gelijkheid wijn genoemd. Echte
wijn kan, zoveel als voor dit sacrament nodig is, naar die landen vervoerd worden,
waar de wijnstok niet groeit.
Ad secundum dicendum quod vinum fit acetum per corruptionem, unde non fit reditus
de aceto in vinum, ut dicitur VIII Metaphys. Et ideo, sicut de pane totaliter corrupto
non potest confici hoc sacramentum, ita nec de aceto potest confici. Potest tamen
confici de vino acescenti, sicut de pane qui est in via ad corruptionem, licet peccet
conficiens, ut prius dictum est. (IIIa q. 74 a. 5 ad 2)
2 — Wijn wordt azijn door bederf: daarom gaat azijn niet terug over in wijn, zoals gezegd
wordt in de Metaphysica. Derhalve, zoals dit Sacrament niet kan voltrokken worden
met geheel bedorven brood, kan het ook niet voltrokken worden met azijn. Wel met wijn,
die op het punt staat in azijn over te gaan, evenals met brood, dat op weg is naar
het bederf, hoewel degene, die zo de Eucharistie voltrekt, zonde doet, gelijk boven
gezegd is (3° Art. 4° Antw.).
Ad tertium dicendum quod agresta est in via generationis, et ideo nondum habet speciem
vini. Et propter hoc de ea non potest confici hoc sacramentum. Mustum autem iam habet
speciem vini, nam eius dulcedo attestatur digestioni, quae est completio a naturali
calore, ut dicitur in IV Meteor. Et ideo de musto potest confici hoc sacramentum.
Non tamen debent uvae integrae huic sacramento misceri, quia iam esset ibi aliquid
praeter vinum. Prohibetur etiam ne mustum statim expressum de uva in calice offeratur,
quia hoc est indecens, propter impuritatem musti. Potest tamen in necessitate fieri,
dicitur enim ab eodem Iulio Papa, si necesse fuerit, botrus in calicem prematur. (IIIa q. 74 a. 5 ad 3)
3 — Onrijp sap is in het ontstaansproces en heeft daarom nog niet de soort van wijn. En
derhalve kan daarmee dit Sacrament niet worden voltrokken. Most echter heeft al de
soort van wijn, want zijn zoetheid wijst er op, dat hij heeft gewerkt, hetgeen het
«laatste uitwerksel van de natuurlijke warmte is», zoals gezegd wordt in de Metereologica.
Daarom kan met most dit Sacrament worden voltrokken. Evenwel moet men geen hele druiven
bij dit Sacrament voegen, want dan zou er, behalve wijn, nog iets anders zijn. Ook
wordt verboden juist uitgeperste wijn in de kelk op te dragen: dit immers is niet
passend vanwege de onzuiverheid van de most. In geval van noodzaak kan het echter
gebeuren, want dezelfde Paus Julius zegt: «Mocht het nodig zijn, dan pers men de wijntros
in de kelk uit».
Articulus 6. Moet er water bij de wijn gevoegd worden?
Ad sextum sic proceditur. Videtur quod aqua non sit vino permiscenda. Sacrificium
enim Christi figuratum fuit per oblationem Melchisedech, qui, Gen. XIV, non legitur
obtulisse nisi panem et vinum. Ergo videtur quod in hoc sacramento non debeat adiungi
aqua. (IIIa q. 74 a. 6 arg. 1)
1 — Men beweert, dat er geen water bij de wijn gevoegd moet worden. Immers, het Offer
van Christus werd voorafgebeeld door de offerande van Melchisedech, van wie men alleen
maar kan lezen (Schepp. 14. 18), dat hij « brood en wijn » heeft opgedragen. Dus schijnt
in dit Sacrament geen water bijgevoegd te moeten worden.
Praeterea, diversorum sacramentorum diversae sunt materiae. Sed aqua est materia Baptismi.
Ergo non debet ad materiam assumi huius sacramenti. (IIIa q. 74 a. 6 arg. 2)
2 — Verschillende sacramenten hebben verschillende stoffen. Nu is water de stof van het
doopsel. Dus moet het niet bij de stof van dit sacrament gebruikt worden.
Praeterea, panis et vinum sunt materia huius sacramenti. Sed pani nihil adiungitur.
Ergo nec vino debet aliquid adiungi. (IIIa q. 74 a. 6 arg. 3)
3 — Brood en wijn zijn de stof van dit sacrament. Welnu bij het brood wordt niets bijgevoegd.
Dus moet er ook niets aan de wijn worden toegevoegd.
Sed contra est quod Alexander Papa scribit, in sacramentorum oblationibus quae inter
Missarum solemnia domino offeruntur, panis tantum et vinum aqua permixtum in sacrificium
offerantur. (IIIa q. 74 a. 6 s. c.)
Daartegenover staat echter, dat Paus Alexander schrijft: « Bij de opdracht der Sacramenten,
welke bij de Misplechtigheden aan de Heer worden opgedragen, mogen alleen brood en
met water vermengde wijn ten Offer worden opgedragen ».
Respondeo dicendum quod vino quod offertur in hoc sacramento debet aqua misceri. Primo
quidem, propter institutionem. Probabiliter enim creditur quod dominus hoc sacramentum
instituerit in vino aqua permixto, secundum morem terrae illius, unde et Proverb.
IX dicitur, bibite vinum quod miscui vobis. Secundo, quia hoc convenit repraesentationi
dominicae passionis. Unde dicit Alexander Papa, non debet in calice domini aut vinum
solum, aut aqua sola offerri, sed utrumque permixtum, quia utrumque ex latere Christi
in passione sua profluxisse legitur. Tertio, quia hoc convenit ad significandum effectum
huius sacramenti, qui est unio populi Christiani ad Christum, quia, ut Iulius Papa
dicit, videmus in aqua populum intelligi, in vino vero ostendi sanguinem Christi.
Ergo, cum in calice vino aqua miscetur, Christo populus adunatur. Quarto, quia hoc
competit ad ultimum effectum huius sacramenti, qui est introitus ad vitam aeternam.
Unde Ambrosius dicit, in libro de sacramentis, redundat aqua in calicem, et salit
in vitam aeternam. (IIIa q. 74 a. 6 co.)
Met de wijn, die in dit Sacrament wordt opgedragen, moet water worden vermengd. Vooreerst
om de instelling. Men meent immers niet ten onrechte, dat de Heer dit Sacrament heeft
ingesteld met wijn, waarin water was vermengd, overeenkomstig de gewoonte van dat
land: vandaar ook dat in het Boek der Spreuken (9. 5) gezegd wordt: « Drinkt de wijn,
die ik u gemengd heb. — Ten tweede, omdat dit beter schikt voor de uitbeelding van
's Heren lijden. Daarom zegt Paus Alexander: « In de kelk des Heren moet niet alleen
wijn of alleen water opgedragen worden, maar beide gemengd: beide toch zijn volgens
de Schrift uit Christus' zijde bij Zijn lijden voortgevloeid ». — Ten derde, omdat
dit beter schikt tot uitbeelding van het uitwerksel van dit Sacrament nl. de vereniging
van het christen volk met Christus: want, zoals Paus Julius zegt: « Wij zien, dat
met het water het volk bedoeld wordt en dat de wijn het Bloed van Christus aangeeft.
Wanneer dus in de kelk de wijn met het water wordt gemengd, wordt Christus met het
volk verenigd ». — Ten vierde, omdat dit goed uitkomt met het laatste uitwerksel van
dit Sakrament nl. de toegang tot het eeuwig leven. Daarom zegt Ambrosius: « Het water
stroomt in de kelk en schiet op ten eeuwigen leven ».
Ad primum ergo dicendum quod, sicut Ambrosius dicit ibidem, sicut sacrificium Christi
significatum est per oblationem Melchisedech, ita etiam significatum est per aquam
quae in eremo fluxit de petra, secundum illud I Cor. X, bibebant autem de spirituali
consequente eos petra. (IIIa q. 74 a. 6 ad 1)
1 — Gelijk Ambrosius terzelfder plaatse zegt, is het Offer van Christus niet alleen voorafgebeeld
door de offerande van Melchisedech, maar ook door het water, dat in de woestijn uit
de rots vloeide, volgens het gezegde van de Eerste Brief aan de Corinthiërs (10. 4):
« Zij dronken van de geestelijke rots, die hen volgde ».
Ad secundum dicendum quod aqua sumitur in Baptismo ad usum ablutionis. In hoc autem
sacramento assumitur ad usum refectionis, secundum illud Psalmi, super aquam refectionis
educavit me. (IIIa q. 74 a. 6 ad 2)
2 — In het doopsel wordt water gebruikt ter afwassing. In dit sacrament echter ter verkwikking,
volgens het psalmvers: « Met wateren van verkwikking heeft Hij mij grootgebracht ».
(Ps. 22. 2).
Ad tertium dicendum quod panis ex aqua et farina conficitur. Et ideo, cum vino aqua
miscetur, neutrum sine aqua existit. (IIIa q. 74 a. 6 ad 3)
3 — Brood wordt vervaardigd uit water en meel. Als er daarom bij de wijn water wordt gedaan,
is geen van beide zonder water.
Articulus 7. Is de vermenging met water noodzakelijk voor dit Sacrament?
Ad septimum sic proceditur. Videtur quod permixtio aquae sit de necessitate huius
sacramenti. Dicit enim Cyprianus, ad Caecilium, sic calix domini non est aqua sola
et vinum solum, nisi utrumque misceatur, quomodo nec corpus domini potest esse farina
sola, nisi utrumque, scilicet farina et aqua, fuerit adunatum. Sed admixtio aquae
ad farinam est de necessitate huius sacramenti ergo, pari ratione, admixtio aquae
ad vinum. (IIIa q. 74 a. 7 arg. 1)
1 — Men beweert, dat de vermenging met water noodzakelijk is voor dit Sacrament. Cyprianus
zegt immers: « Dus is de kelk des Heren niet water alleen of wijn alleen, maar een
mengsel van beide, op dezelfde manier als ook het Lichaam des Heren niet meel alleen
kan zijn, maar een verbinding van beide » d. i. van meel en water. Nu is de bijmenging
van water bij het meel noodzakelijk voor dit Sacrament. Dus om dezelfde reden ook
de bijmenging van water bij de wijn.
Praeterea, in passione domini, cuius hoc sacramentum est memoriale, sicut, de latere
eius exivit sanguis, ita et aqua. Sed vinum, quod est sacramentum sanguinis, est de
necessitate huius sacramenti. Ergo, pari ratione, et aqua. (IIIa q. 74 a. 7 arg. 2)
2 — Tijdens het lijden des Heren, waarvan dit sacrament de herinnering is, « stroomde
er uit Zijn zijde bloed », maar ook « water ». (Joan. 19. 34). Nu is de wijn, die
het sacrament is van het bloed, noodzakelijk voor dit sacrament. Dus om dezelfde reden
ook het water.
Praeterea, si aqua non esset de necessitate huius sacramenti, non referret quaecumque
aqua huic sacramento apponeretur, et ita posset apponi aqua rosacea, vel quaecumque
alia huiusmodi aqua. Quod non habet usus Ecclesiae. Aqua ergo est de necessitate huius
sacramenti. (IIIa q. 74 a. 7 arg. 3)
3 — Als het water niet noodzakelijk was voor dit Sacrament, zou het er niet op aankomen
wat voor water bij dit Sacrament wordt gedaan: en zo zou er rozenwater bij gedaan
kunnen worden, of ieder ander dergelijk water. Dat is echter tegen het gebruik van
de Kerk. Dus is het water noodzakelijk voor dit Sacrament.
Sed contra est quod Cyprianus dicit, si quis de antecessoribus nostris ignoranter
vel simpliciter non observavit, ut scilicet aquam vino misceret in sacramento, potest
simplicitati eius venia concedi. Quod non esset si aqua esset de necessitate sacramenti,
sicut est vinum vel panis. Non ergo aquae admixtio est de necessitate sacramenti. (IIIa q. 74 a. 7 s. c.)
Daartegenover staat echter, dat Cyprianus zegt: « Als iemand van onze voorgangers
uit onwetendheid of argeloosheid dit niet in acht heeft genomen » nl. om in dit sacrament
water bij de wijn te mengen, « dan kan men zijn argeloosheid vergeven ». Dat zou niet
het geval kunnen zijn, als het water noodzakelijk was voor het sacrament zoals de
wijn of het brood. Dus is de bijmenging van water niet noodzakelijk voor het sacrament.
Respondeo dicendum quod iudicium de signo sumendum est ex eo quod significatur. Appositio
autem aquae ad vinum refertur ad significandum participationem huius sacramenti a
fidelibus, quantum ad hoc quod per aquam mixtam vino significatur populus adunatus
Christo, ut dictum est. Sed et hoc ipsum quod de latere Christi pendentis in cruce
aqua profluxit, ad idem refertur, quia per aquam significabatur ablutio peccatorum,
quae fiebat per passionem Christi. Dictum est autem supra quod hoc sacramentum perficitur
in consecratione materiae, usus autem fidelium non est de necessitate sacramenti,
sed est aliquid consequens ad sacramentum. Et ideo consequens est quod appositio aquae
non sit de necessitate sacramenti. (IIIa q. 74 a. 7 co.)
Het oordeel over het teken moet geveld worden op grond van het betekende. Nu moet
de toevoeging van het water bij de wijn betekenen, dat de gelovigen aan dit sacrament
deelnemen, voorzover dat door het bij de wijn gemengd water het met Christus verenigd
volk wordt betekend, zoals gezegd is (vorig artikel). Ook het feit, dat uit de zijde
van de aan het kruis hangende Christus water is gevloeid, heeft op hetzelfde betrekking,
want door het water werd betekend de afwassing van de zonden, die geschiedde door
het lijden van Christus. Welnu, boven is gezegd (73° Kw. 1° artikel 3° antwoord),
dat dit sacrament tot stand komt bij de consecratie van de stof, terwijl het gebruik
ervan door de gelovigen niet noodzakelijk is voor het sacrament, maar iets gevolgelijks
is van het sacrament. Dus volgt, dat de toevoeging van het water niet noodzakelijk
is voor het sacrament.
Ad primum ergo dicendum quod verbum illud Cypriani est intelligendum secundum quod
dicitur illud esse non posse quod convenienter esse non potest. Et sic similitudo
illa attenditur quantum ad illud quod debet fieri, non autem quantum ad necessitatem,
nam aqua est de essentia panis, non autem de essentia vini. (IIIa q. 74 a. 7 ad 1)
1 — Dat woord van Cyprianus is te verstaan in de zin, waarin men zegt, dat iets niet mogelijk
is, als het niet mogelijk is op passende wijze. En zo slaat die vergelijking op wat
behoren te geschieden, niet op wat noodzakelijk is: water immers is wezenlijk aan
brood maar niet aan wijn.
Ad secundum dicendum quod effusio sanguinis directe pertinebat ad ipsam Christi passionem,
est enim naturale corpori humano vulnerato quod ex eo profluat sanguis. Sed effusio
aquae non fuit de necessitate passionis, sed ad demonstrandum effectum, qui est ablutio
a peccatis et refrigerium contra ardorem concupiscentiae. Et ideo aqua non seorsum
offertur a vino in hoc sacramento, sicut vinum seorsum offertur a pane, sed aqua offertur
vino permixta, ut ostendatur quod vinum per se pertinet ad hoc sacramentum, tanquam
de eius necessitate existens, aqua autem secundum quod adiungitur vino. (IIIa q. 74 a. 7 ad 2)
2 — De bloeduitstorting was onmiddellijk iets van het lijden zelf van Christus: het is
immers volgens de natuur van het menselijk lichaam, dat er bloed uitstroomt, als het
gewond is. Maar de uitstorting van water was niet iets noodzakelijks van het lijden,
maar moest het uitwerksel aanwijzen, namelijk de afwassing van de zonden en verfrissing
tegen het vuur van de begeerlijkheid. En daarom wordt in dat sacrament het water niet
afzonderlijk naast de wijn opgedragen (zoals de wijn afzonderlijk naast het brood
wordt opgedragen) maar vermengd met de wijn, opdat daaruit blijke, dat de wijn op
zich iets van het sacrament is als zijnde iets noodzakelijks ervan, terwijl het water
slechts in verbinding met de wijn er deel van uitmaakt.
Ad tertium dicendum quod, quia admixtio aquae ad vinum non est de necessitate sacramenti,
non refert, quantum ad necessitatem sacramenti, quaecumque aqua misceatur vino, sive
naturalis sive artificialis, ut rosacea. Quamvis, quantum ad convenientiam sacramenti,
peccet qui aliam aquam miscet nisi naturalem et veram, quia de latere Christi pendentis
in cruce vera aqua profluxit, non humor phlegmaticus, ut quidam dixerunt, ad ostendendum
quod corpus Christi erat vere compositum ex quatuor elementis; sicut per sanguinem
fluentem ostendebatur quod erat compositum ex quatuor humoribus; ut Innocentius III
dicit in quadam decretali. Quia vero admixtio aquae ad farinam est de necessitate
huius sacramenti, utpote constituens substantiam panis; si farinae admisceretur aqua
rosacea, vel quicumque alius liquor quam vera aqua, non posset ex eo confici sacramentum,
quia non est vere panis. (IIIa q. 74 a. 7 ad 3)
3 — Omdat de bijmenging van het water bij de wijn niet noodzakelijk is voor het Sacrament,
komt het er, wat dat betreft, niet op aan, wat voor water bij de wijn wordt gemengd,
natuurlijk of kunstmatig, zoals rozenwater. Maar als het gaat om wat voor het Sacrament
behoorlijk is, dan zondigt hij, die een ander dan natuurlijk en echt water toevoegt:
uit de zijde van de aan het kruis hangende Christus is immers echt water gevloeid
(geen slijm, zoals sommigen beweren), opdat zou blijken, dat het Lichaam van Christus
echt was samengesteld uit de vier elementen, gelijk uit het bloed, dat er uit stroomde
bleek, dat het was samengesteld uit de vier vochten, volgens het gezegde van Innocentius
III. Omdat daarentegen de bijvoeging van water bij het meel noodzakelijk is voor dit
Sacrament, aangezien daardoor de broodzelfstandigheid tot stand komt, daarom zou het
Sacrament niet voltrokken kunnen worden met meel, waarin rozenwater vermengd was of
welke andere vloeistof dan ook buiten echt water, en wel omdat dat geen echt brood
zou zijn.
Articulus 8. Moet het water in grote hoeveelheid worden toegevoegd?
Ad octavum sic proceditur. Videtur quod debeat aqua in magna quantitate apponi. Sicut
enim sanguis de latere Christi sensibiliter fluxit, ita et aqua, unde dicitur Ioan.
XIX, qui vidit, testimonium perhibuit. Sed aqua non posset sensibiliter esse in hoc
sacramento nisi in magna quantitate poneretur. Ergo videtur quod aqua debeat apponi
in magna quantitate. (IIIa q. 74 a. 8 arg. 1)
1 — Men beweert, dat het water in grote hoeveelheid moet worden toegevoegd. Want zoals
uit de zijde van Christus het bloed op zichtbare wijze uitstroomde, zo ook het water:
daarom wordt er gezegd bij Joannes (19. 35): «Die het gezien heeft, heeft getuigenis
afgelegd». Nu zou het water in dit Sacrament niet zichtbaar zijn, als het niet in
grote hoeveelheid werd toegevoegd. Dus moet het water in grote hoeveelheid worden
toegevoegd.
Praeterea, parva aqua multo vino admixta corrumpitur. Quod autem corruptum est, non
est. Ergo idem est apponere parum de aqua in hoc sacramento, et nihil apponere. Sed
non licet nihil apponere. Ergo non licet parum apponere. (IIIa q. 74 a. 8 arg. 2)
2 — Een geringe hoeveelheid water bij veel wijn gedaan lost op. Wat echter opgelost is,
is niet meer. Dus komt het in dit Sacrament op hetzelfde neer weinig water bij te
voegen of niets bij te voegen. Welnu, het is niet geoorloofd om niets bij te voegen.
Dus is het niet geoorloofd om weinig bij te voegen.
Praeterea, si sufficeret parum apponere, per consequens esset sufficiens quod gutta
aquae in totum dolium proiiceretur. Sed hoc videtur ridiculum. Ergo non sufficit quod
parva quantitas ponatur. (IIIa q. 74 a. 8 arg. 3)
3 — Als het voldoende zou zijn weinig bij te voegen, zou het bijgevolg ook genoeg zijn,
als een druppel water in een heel vat werd gedaan. Maar dit schijnt belachelijk. Dus
is het niet voldoende een geringe hoeveelheid bij te voegen.
Sed contra est quod extra, de Celebrat. Missar., dicitur, perniciosus in tuis partibus
inolevit abusus, videlicet quod in maiori quantitate de aqua ponitur in sacrificio
quam de vino, cum, secundum rationabilem consuetudinem Ecclesiae generalis, plus in
ipso sit de vino quam de aqua ponendum. (IIIa q. 74 a. 8 s. c.)
Daartegenover staat echter, dat in een Extra gezegd wordt: « In uw streken is een
verderfelijk misbruik ingeburgerd, en wel om bij het Offer een grotere hoeveelheid
van water dan van wijn te gebruiken, terwijl volgens de redelijke gewoonte van de
hele Kerk er méér wijn dan water bij gebruikt moet worden ».
Respondeo dicendum quod circa aquam adiunctam vino, ut Innocentius III dicit, in quadam
decretali, triplex est opinio. Quidam enim dicunt quod aqua adiuncta vino per se manet,
vino converso in sanguinem. Sed haec opinio omnino stare non potest. Quia in sacramento
altaris, post consecrationem, nihil est nisi corpus et sanguis Christi, sicut Ambrosius
dicit, in libro de officiis, ante benedictionem alia species nominatur, post benedictionem
corpus significatur. Alioquin non adoraretur veneratione latriae. Et ideo alii dixerunt
quod, sicut vinum convertitur in sanguinem, ita aqua convertitur in aquam quae de
latere Christi fluxit. Sed hoc non rationabiliter dici potest. Quia secundum hoc,
aqua seorsum consecraretur a vino, sicut vinum a pane. Et ideo, sicut ipse dicit,
aliorum opinio probabilior est, qui dicunt aquam converti in vinum, et vinum in sanguinem.
Hoc autem fieri non posset nisi adeo modicum apponeretur de aqua quod converteretur
in vinum. Et ideo semper tutius est parum de aqua apponere, et praecipue si vinum
sit debile, quia, si tanta fieret appositio aquae quod solveretur species vini, non
posset perfici sacramentum. Unde Iulius Papa reprehendit quosdam qui pannum lineum
musto intinctum per totum annum servant, et in tempore sacrificii aqua partem eius
lavant, et sic offerunt. (IIIa q. 74 a. 8 co.)
Met betrekking tot het bij de wijn gevoegde water zijn er, zoals Innocentius III zegt,
drie meningen. Sommigen immers zeggen, dat het bij de wijn gevoegde water op zich
blijft bestaan, als de wijn in het Bloed is veranderd. Maar deze mening kan volstrekt
niet volgehouden worden. Want in het Sacrament des Altaars is er na de consecratie
alleen maar het Lichaam en Bloed van Christus, zoals Ambrosius zegt: « Vóór de zegening
spreekt men van een andere soort, na de zegening wordt het Lichaam aangewezen ». Anders
zou het ook niet met goddelijke eer vereerd worden. — Daarom hebben anderen gezegd
dat, evenals de wijn veranderd wordt in het Bloed, zo ook het water veranderd wordt
in het water, dat uit de zijde van Christus stroomde. Maar dit kan niet redelijkerwijze
worden gezegd. Want op deze manier zou het water afzonderlijk naast de wijn geconsecreerd
worden, zoals de wijn naast het brood. Waarschijnlijker daarom is, zoals dezelfde
Paus zegt, de mening van anderen, die leren, dat het water veranderd wordt in de wijn
en de wijn in het Bloed. Dit echter zou onmogelijk zijn, als niet een zo geringe hoeveelheid
water werd bijgedaan, dat het kon veranderen in wijn. En daarom is het altijd veiliger
weinig water toe te voegen, vooral als de wijn zwak is, want als men zoveel water
zou toevoegen, dat de soort van wijn zou ophouden, werd de voltrekking van het Sacrament
onmogelijk. Paus Julius berispt dan ook zekere mensen, die «een linnen, in most ingedoopte
doek, het hele jaar door bewaren en op het ogenblik van het offer een deel ervan met
water nat maken en zo offeren».
Ad primum ergo dicendum quod sufficit ad significationem huius sacramenti quod sentiatur
aqua dum apponitur vino, non autem oportet quod sit sensibilis post mixtionem. (IIIa q. 74 a. 8 ad 1)
1 — Voor de betekenis van dit Sacrament is voldoende, dat het water zichtbaar is, wanneer
het bij de wijn wordt gedaan: na de vermenging behoeft het niet zichtbaar te zijn.
Ad secundum dicendum quod, si aqua omnino non apponeretur, totaliter excluderetur
significatio, sed, cum aqua in vinum convertitur, significatur quod populus Christo
incorporatur. (IIIa q. 74 a. 8 ad 2)
2 — Als er helemaal geen water werd toegevoegd, zou de betekenis volkomen wegvallen; wanneer
evenwel het water in wijn verandert, wordt betekend dat het volk bij Christus wordt
ingelijfd.
Ad tertium dicendum quod, si aqua apponeretur dolio, non sufficeret ad significationem
huius sacramenti, sed oportet aquam vino apponi circa ipsam celebrationem sacramenti. (IIIa q. 74 a. 8 ad 3)
3 — Water in het vat erbij gedaan zou niet volstaan voor de betekenis van dit sacrament:
daarvoor is nodig, dat het water bij de wijn wordt gedaan bij de viering zelf van
het sacrament. sit sensibilis post mixtionem.