Tertia Pars. Quaestio 6.
Over de volgorde bij het aannemen .

Prooemium

Deinde considerandum est de ordine assumptionis praedictae. Et circa hoc quaeruntur sex. Primo, utrum filius Dei assumpserit carnem mediante anima. Secundo, utrum assumpserit animam mediante spiritu, sive mente. Tertio, utrum anima Christi fuerit prius assumpta a verbo quam caro. Quarto, utrum caro fuerit prius a verbo assumpta quam animae unita. Quinto, utrum tota humana natura sit assumpta mediantibus partibus. Sexto, utrum sit assumpta mediante gratia. (IIIa q. 6 pr.)

Vervolgens moeten wij de volgorde bij de bovengenoemde aanneming beschouwen, en hieromtrent stellen wij ons zes vragen: 1. Nam Gods Zoon het vlees aan door middel van de ziel? 2. Nam Hij de ziel door middel van de geest of het verstand aan? 3. Werd de ziel van Christus eerder door het Woord aangenomen dan het vlees? 4. Werd het vlees door het Woord aangenomen voordat het met de ziel was verenigd? 5. Werd de gehele menselijke natuur aangenomen door middel van de delen? 6. Werd zij aangenomen door middel van de genade?

Articulus 1.
Nam Gods Zoon het vlees aan door middel van de ziel?

Ad primum sic proceditur. Videtur quod filius Dei non assumpserit carnem mediante anima. Perfectior enim est modus quo filius Dei unitur humanae naturae et partibus eius, quam quo est in omnibus creaturis. Sed in creaturis est immediate per essentiam, praesentiam et potentiam. Ergo multo magis filius Dei unitur carni, et non mediante anima. (IIIa q. 6 a. 1 arg. 1)

1 — Men beweert, dat Gods Zoon het vlees niet aannam door middel van de ziel. Want de wijze, waarop Gods Zoon met de menselijke natuur en haar delen verenigd is, is volmaakter dan die, waardoor Hij in alle schepsels is. Nu is Hij onmiddellijk in de schepsels door Zijn wezen, tegenwoordigheid en macht. Dus is Gods Zoon nog veel meer met het vlees verenigd en niet door middel van de ziel.

Praeterea, anima et caro unita sunt Dei verbo in unitate hypostasis seu personae. Sed corpus immediate pertinet ad personam sive hypostasim hominis, sicut et anima. Quinimmo magis videtur se de propinquo habere ad hypostasim hominis corpus, quod est materia quam anima, quae est forma, quia principium individuationis, quae importatur in nomine hypostasis, videtur esse materia. Ergo filius Dei non assumpsit carnem mediante anima. (IIIa q. 6 a. 1 arg. 2)

2 — Ziel en Vlees zijn met Gods Woord verenigd in eenheid van hypostase of persoon. Nu behoort het lichaam onmiddellijk tot de hypostase of persoon van de mens evenals de ziel. En zelfs schijnt het lichaam nog nauwer in verband te staan met de hypostase van de mens, omdat het de stof is, dan de ziel, die de vorm is; want het beginsel van een eenling te zijn, wat in het woord hypostase ligt opgesloten, is de stof. Dus nam Gods Zoon het vlees niet aan door middel van de ziel.

Praeterea, remoto medio, separantur ea quae per medium coniunguntur, sicut, remota superficie, cessaret color a corpore, qui inest corpori per superficiem. Sed, separata per mortem anima, adhuc remanet unio verbi ad carnem, quod infra patebit. Ergo verbum non coniungitur carni mediante anima. (IIIa q. 6 a. 1 arg. 3)

3 — Als men het verbindingsmiddel weeneemt, worden de dingen, die door het middel worden verbonden, gescheiden; zoals de kleur van het lichaam zou verdwijnen, als men het oppervlak weeneemt, omdat de kleur in het lichaam is door het oppervlak. Maar als de ziel door de dood afgescheiden wordt, blijft nog de vereniging van het Woord met het lichaam, zoals later zal blijken (50° Kw., 2° Art.). Dus is het Woord niet met het lichaam verenigd door de ziel.

Sed contra est quod Augustinus dicit, in epistola ad Volusianum, ipsa magnitudo divinae virtutis animam sibi rationalem, et per eandem corpus humanum, totumque omnino hominem, in melius mutandum, coaptavit. (IIIa q. 6 a. 1 s. c.)

Hiertegenover staat echter, wat Augustinus zegt in de Brief aan Volusianus (3° Br., 2° H.) : « De grootheid zelf van de goddelijke macht verenigde met zichzelf een redelijke ziel en door haar een menselijk lichaam en de gehele mens, die in iets beters moest veranderd worden ».

Respondeo dicendum quod medium dicitur respectu principii et finis. Unde, sicut principium et finis important ordinem, ita et medium. Est autem duplex ordo, unus quidem temporis; alius autem naturae. Secundum autem ordinem temporis, non dicitur in mysterio incarnationis aliquid medium, quia totam naturam humanam simul sibi Dei verbum univit, ut infra patebit. Ordo autem naturae inter aliqua potest attendi dupliciter, uno modo, secundum dignitatis gradum, sicut dicimus Angelos esse medios inter homines et Deum; alio modo, secundum rationem causalitatis, sicut dicimus mediam causam existere inter primam causam et ultimum effectum. Et hic secundus ordo aliquo modo consequitur primum, sicut enim dicit Dionysius, XIII cap. Cael. Hier., Deus per substantias magis propinquas agit in ea quae sunt magis remota. Si ergo attendamus gradum dignitatis, anima media invenitur inter Deum et carnem. Et secundum hoc, potest dici quod filius Dei univit sibi carnem mediante anima. Sed secundum ordinem causalitatis, ipsa anima est aliqualiter causa carnis uniendae filio Dei. Non enim esset assumptibilis nisi per ordinem quem habet ad animam rationalem, secundum quam habet quod sit caro humana, dictum est enim supra quod natura humana prae ceteris est assumptibilis. (IIIa q. 6 a. 1 co.)

Iets wordt een middel genoemd met betrekking tot het uitgangspunt en het doel. Vandaar dat een middel evenals een uitgangspunt en een doel een orde meebrengt. Nu zijn er twee soorten van volgorden: en wel een in tijd en een ander in natuur. Wat nu de volgorde in tijd betreft, wordt er niets bij het geheim der menswording middel genoemd, omdat Gods Woord de gehele menselijke natuur tegelijk met zich verenigd heeft, zoals later zal blijken (33° Kw., 3° Art.). Maar een volgorde naar de natuur tussen verschillende dingen kan men op twee manieren vinden: ten eerste naar de graad van waardigheid, zoals wij zeggen, dat de Engelen midden tussen God en de mensen in staan; en op een andere manier naar de wijze van iets veroorzaken, zoals wij zeggen, dat de tussenoorzaak staat tussen de eerste oorzaak en het laatste gevolg. En deze tweede soort volgorde volgt enigszins uit de eerste; want zoals Dionysius zegt in het boek Over de Hemelse Hierarchiën (13° H.), « werkt God door de zelfstandigheden, die dichter bij Hem staan op hen, die verder af zijn ». Letten wij nu op de graad van waardigheid, dan staat de ziel midden tussen God en het vlees. En hierdoor kan men zeggen, dat Gods Zoon het vlees met zich heeft verenigd door middel van de ziel. Maar in de orde van het veroorzaken, is de ziel zelf enigszins de oorzaak, dat het vlees met Gods Zoon werd verenigd. Want dit zou niet aangenomen kunnen worden, als het niet in verhouding stond tot de verstandelijke ziel, waardoor het juist menselijk vlees is; want boven is gezegd (4° Kw., 1° Art.), dat de menselijke natuur meer dan andere aangenomen kan worden.

Ad primum ergo dicendum quod duplex ordo considerari potest inter creaturam et Deum. Unus quidem, secundum quod creaturae causantur a Deo et dependent ab ipso sicut a principio sui esse. Et sic, propter infinitatem suae virtutis, Deus immediate attingit quamlibet rem, causando et conservando. Et ad hoc pertinet quod Deus immediate est in omnibus per essentiam, potentiam et praesentiam. Alius autem ordo est secundum quod res reducuntur in Deum sicut in finem. Et quantum ad hoc, invenitur medium inter creaturam et Deum, quia inferiores creaturae reducuntur in Deum per superiores, ut dicit Dionysius, in libro Caelest. Hier. Et ad hunc ordinem pertinet assumptio humanae naturae a verbo Dei quod est terminus assumptionis. Et ideo per animam unitur carni. (IIIa q. 6 a. 1 ad 1)

1 — Men vindt een dubbele orde tussen het schepsel en God. Een, in zover de schepselen door God worden veroorzaakt en van Hem als van het beginsel van hun bestaan afhangen. En zo bereikt God door de oneindigheid van Zijn macht ieder ding onmiddellijk door het te veroorzaken en het te bewaren. En hierbij behoort het, dat God onmiddellijk in alles is door Zijn wezen, macht en tegenwoordigheid. Maar er is een andere orde, volgens welke de dingen tot God worden teruggebracht als tot hun doel. En wat dit betreft staat er iets tussen de schepselen en God: want de lagere dingen worden tot God teruggebracht door de hogere, zoals Dionysius zegt in het boek Over de Hemelse Hiërarchieën (5° H.). En tot die orde behoort het aannemen van de menselijke natuur door het Woord, dat de eindterm van het aannemen is. En daarom wordt Het door de ziel met het vlees verenigd.

Ad secundum dicendum quod, si hypostasis verbi Dei constitueretur simpliciter per naturam humanam, sequeretur quod corpus esset ei vicinius, cum sit materia, quae est individuationis principium, sicut et anima, quae est forma specifica, propinquius se habet ad naturam humanam. Sed quia hypostasis est prior et altior quam humana natura, tanto id quod est in humana natura propinquius se habet, quanto est altius. Et ideo propinquior est verbo Dei anima quam corpus. (IIIa q. 6 a. 1 ad 2)

2 — Als de hypostase van Gods Woord zonder meer door de menselijke natuur werd gevormd, zou daaruit volgen, dat het vlees nauwer ermee in verband stond, omdat het de stof is, die het beginsel van een eenling te zijn is; zoals de ziel, die de soortelijke vorm is, in nauwer verband staat met de menselijke natuur. Maar omdat de hypostase eerder bestaat dan de menselijke natuur en hoger is, staat iets in de menselijke natuur nauwer ermee in verband, naarmate het hoger is. En daarom is de ziel Gods Woord nader dan het lichaam.

Ad tertium dicendum quod nihil prohibet aliquid esse causam alicuius quantum ad aptitudinem et congruitatem, quo tamen remoto, id non tollitur, quia, etsi fieri alicuius dependeat ex aliquo, postquam tamen est in facto esse, ab eo non dependet. Sicut, si inter aliquos amicitia causaretur aliquo mediante, eo recedente adhuc amicitia remanet, et si aliqua in matrimonium ducitur propter pulchritudinem, quae facit congruitatem in muliere ad copulam coniugalem, tamen, cessante pulchritudine, adhuc durat copula coniugalis. Et similiter, separata anima, remanet unio verbi Dei ad carnem. (IIIa q. 6 a. 1 ad 3)

3 — Niets belet dat iets oorzaak van iets is wat de geschiktheid en gepastheid betreft, welke blijven ook als dat ding wordt weggenomen; want al hangt iets wat het worden betreft van iets anders af, is het toch niet afhankelijk als het eenmaal zijn bestaan heeft. Zoals de vriendschap tussen een paar mensen door bemiddeling van iemand ontstaat en toch niet verdwijnt als die persoon weggaat; en als iemand in het huwelijk treedt, om de schoonheid die een vrouw geschikt maakt voor de huwelijksvereniging, deze huwelijksvereniging toch blijft als de schoonheid verdwijnt; evenzo blijft de vereniging van Gods Woord met het vlees, als de ziel weg is.

Articulus 2.
Nam Gods Zoon de ziel aan door middel van den geest?

Ad secundum sic proceditur. Videtur quod filius Dei non assumpsit animam mediante spiritu. Idem enim non cadit medium inter ipsum et aliquid aliud. Sed spiritus, sive mens, non est aliud in essentia ab ipsa anima, ut in prima parte dictum est. Ergo filius Dei non assumpsit animam mediante spiritu, sive mente. (IIIa q. 6 a. 2 arg. 1)

1 — Men beweert, dat Gods Zoon de ziel niet aannam door middel van de geest. Want een en hetzelfde ding staat niet tussen zichzelf en iets anders in. Maar de geest of het verstand is naar zijn wezen niets anders dan de ziel zelf, zoals in het eerste deel is gezegd. Dus nam Gods Zoon de ziel niet aan door middel van de geest of het verstand.

Praeterea, id quo mediante facta est assumptio, videtur magis assumptibile. Sed spiritus, sive mens, non est magis assumptibilis quam anima, quod patet ex hoc quod spiritus angelici non sunt assumptibiles, ut supra dictum est. Ergo videtur quod filius Dei non assumpserit animam mediante spiritu. (IIIa q. 6 a. 2 arg. 2)

2 — Wat middel is voor de aanneming, schijnt beter geschikt om aangenomen te worden. Maar de geest of het verstand kan niet beter aangenomen worden dan de ziel, wat hieruit blijkt, dat de engelachtige geesten niet aangenomen kunnen worden, zoals boven is gezegd (4° Kw., 1° Art.). Dus schijnt Gods Zoon de ziel niet te hebben aangenomen door de geest.

Praeterea, posterius assumitur a primo mediante priori. Sed anima nominat ipsam essentiam, quae est prior naturaliter quam ipsa potentia eius quae est mens. Ergo videtur quod filius Dei non assumpserit animam mediante spiritu vel mente. (IIIa q. 6 a. 2 arg. 3)

3 — Wat later is, wordt door het eerste aangenomen door middel van iets, dat eerder is. Maar de ziel geeft het wezen zelf aan, dat van nature eerder is dan zijn vermogen, de geest. Dus schijnt Gods Zoon de ziel niet te hebben aangenomen door middel van de geest of het verstand.

Sed contra est quod Augustinus dicit, in libro de agone Christiano, invisibilis et incommutabilis veritas per spiritum animam, et per animam corpus accepit. (IIIa q. 6 a. 2 s. c.)

Hiertegenover staat echter, wat Augustinus zegt in het boek *Over de Strijd van de Christen* (13e H): « De onzichtbare en onveranderlijke Waarheid nam door de geest de ziel en door de ziel het lichaam aan ».

Respondeo dicendum quod, sicut dictum est, filius Dei dicitur assumpsisse carnem anima mediante, tum propter ordinem dignitatis, tum etiam propter congruitatem assumptionis. Utrumque autem horum invenitur si comparemus intellectum, qui spiritus dicitur, ad ceteras animae partes. Non enim anima est assumptibilis secundum congruitatem nisi per hoc quod est capax Dei, ad imaginem eius existens, quod est secundum mentem, quae spiritus dicitur, secundum illud Ephes. IV, renovamini spiritu mentis vestrae. Similiter etiam intellectus, inter ceteras partes animae, est superior et dignior et Deo similior. Et ideo, ut Damascenus dicit, in III libro, unitum est carni per medium intellectum verbum Dei, intellectus enim est quod est animae purissimum; sed et Deus est intellectus. (IIIa q. 6 a. 2 co.)

Zoals werd uiteengezet (in 't vorige Art.), zegt men dat Gods Zoon het vlees aannam door middel van de ziel, zowel om de volgorde in waardigheid als om de geschiktheid om aangenomen te worden. Beiden nu vinden wij, als wij het verstand, dat geest wordt genoemd, vergelijken met de andere delen der ziel. Want de ziel kan wat de gepastheid betreft niet aangenomen worden, tenzij hierom, dat zij God bereiken kan als naar zijn beeld bestaand; en dit is juist volgens het verstand, dat geest wordt genoemd, volgens het woord uit de *Ephesiërsbrief* (4, 23): « Vernieuw U door de geest van uw gemoed ». Het verstand is eveneens onder de delen der ziel hoger en groter in waarde en aan God meer gelijk. En daarom zegt Damascenus in het 3e boek (*Over het Ware Geloof*, 6e H.): « Met het vlees is door middel van het verstand het Woord Gods verenigd; want het verstand is het zuiverste van de ziel, maar ook God is verstand ».

Ad primum ergo dicendum quod, si intellectus non sit aliud ab anima secundum essentiam, distinguitur tamen ab aliis partibus animae secundum rationem potentiae. Et secundum hoc competit sibi ratio medii. (IIIa q. 6 a. 2 ad 1)

1 — Ook al is de geest als wezen niet iets anders dan de ziel, hij is toch als vermogen van de andere delen der ziel onderscheiden. En zo komt het aan hun toe middel te zijn.

Ad secundum dicendum quod spiritui angelico non deest congruitas ad assumptionem propter defectum dignitatis, sed propter irreparabilitatem casus. Quod non potest dici de spiritu humano, ut patet ex his quae in prima parte dicta sunt. (IIIa q. 6 a. 2 ad 2)

2 — De engelachtige geest mist de gepastheid om aangenomen te worden, niet om gebrek aan waardigheid, maar om de onherstelbaarheid van zijn val. Dat gaat niet op voor de menselijke geest, als blijkt uit wat in het eerste deel werd gezegd (64° Kw., 2° Art.).

Ad tertium dicendum quod anima inter quam et Dei verbum ponitur medium intellectus, non accipitur pro essentia animae, quae est omnibus potentiis communis, sed pro potentiis inferioribus, quae sunt omni animae communes. (IIIa q. 6 a. 2 ad 3)

3 — Als men zegt, dat de geest staat tussen God en de ziel, betekent ziel niet het wezen der ziel, dat aan alle vermogens gemeen is, maar de lagere vermogens, die iedere ziel bezit.

Articulus 3.
Werd Christus’ ziel eerder door het Woord aangenomen dan het vlees?

Ad tertium sic proceditur. Videtur quod anima Christi fuerit prius assumpta a verbo quam caro. Filius enim Dei assumpsit carnem mediante anima, ut dictum est. Sed prius pervenitur ad medium quam ad extremum. Ergo filius Dei prius assumpsit animam quam corpus. (IIIa q. 6 a. 3 arg. 1)

1 — Men beweert, dat Christus’ ziel eerder door het Woord werd aangenomen dan het vlees. Want Gods Zoon nam het vlees aan door middel van de ziel, zoals gezegd is (1° Art. dezer Kw.). Nu komt men eerder bij wat in het midden dan bij wat het uiterste is. Dus nam Gods Zoon eerder de ziel aan dan het vlees.

Praeterea, anima Christi est dignior Angelis, secundum illud Psalmi, adorate eum, omnes Angeli eius. Sed Angeli creati sunt a principio, ut in primo habitum est. Ergo et anima Christi. Quae non fuit ante creata quam assumpta, dicit enim Damascenus, in III libro, quod nunquam neque anima neque corpus Christi propriam habuerunt hypostasim praeter verbi hypostasim. Ergo videtur quod anima fuerit ante assumpta quam caro, quae est concepta in utero virginali. (IIIa q. 6 a. 3 arg. 2)

2 — Christus’ ziel staat hoger in waarde dan de engelen volgens het Psalmwoord (96, 7): « Aanbidt hem, al zijn engelen ». Maar de engelen zijn van het begin af geschapen, zoals in het eerste deel (46° Kw., 3° Art.) behandeld is. Dus ook Christus’ ziel. En deze werd niet eerder geschapen dan aangenomen; want Damascenus zegt in het 3° boek (Over het Ware Geloof, 27° H.), dat « noch de ziel noch het lichaam van Christus ooit een andere, eigen hypostase hebben gehad als de hypostase van het Woord ». Dus schijnt de ziel aangenomen te zijn voor het vlees, dat ontvangen werd in de maagdelijke schoot.

Praeterea, Ioan. I dicitur, vidimus eum plenum gratiae et veritatis, et postea sequitur, de plenitudine eius omnes accepimus, idest, omnes fideles quocumque tempore, ut Chrysostomus exponit. Hoc autem non esset nisi Christus habuisset plenitudinem gratiae et veritatis ante omnes sanctos qui fuerunt ab origine mundi, quia causa non est posterior causato. Cum ergo plenitudo gratiae et veritatis fuerit in anima Christi ex unione ad verbum, secundum illud quod ibidem dicitur, vidimus gloriam eius quasi unigeniti a patre, plenum gratiae et veritatis; consequens videtur quod a principio mundi anima Christi fuisset a verbo Dei assumpta. (IIIa q. 6 a. 3 arg. 3)

3 — In het eerste hoofdstuk van Johannes (v. 14) wordt gezegd: « Wij hebben Hem gezien, vol genade en waarheid » en later volgt (v. 16): « Van zijn volheid hebben wij allen ontvangen », dwz. alle gelovigen in iedere tijd, zoals Chrysostomus uitlegt. Maar dat zou niet geval zijn, als Christus de volheid van genade en waarheid niet gehad vóór alle heiligen, die er geweest zijn vanaf het ontstaan van de wereld; want de oorzaak kan niet na het veroorzaakte komen. Omdat nu de volheid van genade en waarheid in Christus’ ziel was door de vereniging met het Woord, volgens hetgeen op dezelfde plaats wordt gezegd (v. 14): « Wij hebben zijn glorie gezien als van de Eeniggeborene des Vaders, vol van genade en waarheid », schijnt te volgen, dat Christus’ ziel vanaf het begin der wereld door Gods Woord is aangenomen.

Sed contra est quod Damascenus dicit, in IV libro, non, ut quidam mentiuntur, ante eam quae est ex virgine incarnationem, intellectus est unitus Deo verbo, et ex tunc vocatus est Christus. (IIIa q. 6 a. 3 s. c.)

Hiertegenover staat echter wat Damascenus zegt in het 4e boek (Over het Ware Geloof, 6e H.): « Het verstand is niet, zoals sommigen leugenachtig beweren, voor de menswording uit de Maagd met God het Woord verenigd en van toen af aan Christus genoemd ».

Respondeo dicendum quod Origenes posuit omnes animas a principio fuisse creatas, inter quas etiam posuit animam Christi creatam. Sed hoc quidem est inconveniens, scilicet, si ponatur quod fuerit tunc creata sed non statim verbo unita, quia sequeretur quod anima illa habuisset aliquando propriam subsistentiam sine verbo. Et sic, cum fuisset a verbo assumpta, vel non esset facta unio secundum substinentiam; vel corrupta fuisset subsistentia animae praeexistens. Similiter etiam est inconveniens si ponatur quod anima illa fuerit a principio verbo unita, et postmodum in utero virginis incarnata. Quia sic eius anima non videretur eiusdem esse naturae cum nostris, quae simul creantur dum corporibus infunduntur. Unde Leo Papa dicit, in epistola ad Iulianum, quod non alterius naturae erat caro quam nostra, nec alio illi quam ceteris hominibus est anima inspirata principio. (IIIa q. 6 a. 3 co.)

Origenes beweerde, dat alle zielen van het begin af geschapen waren, waarbij naar hij zei ook de ziel van Christus geschapen was. Maar dit, namelijk beweren, dat zij toen geschapen, maar nog niet aanstonds met het Woord verenigd was, is ongepast; want dan zou volgen, dat die ziel eenmaal een eigen zelfstandig bestaan heeft gehad zonder het Woord. En dan zou er toen zij door het Woord aangenomen werd, of geen vereniging in het zelfstandig bestaan zijn geweest, of het tevoren bestaand zelfstandig bestaan zou vernietigd zijn. Evenmin gaat het aan te beweren, dat die ziel van het begin af met het Woord was verenigd en later in de schoot der maagd mensgeworden. Want dan zou Zijn ziel niet van dezelfde natuur als de onze schijnen te zijn, die tegelijk geschapen worden als zij in de lichamen worden gestort. Daarom zegt Paus Leo in de Brief aan Julianus, dat « het vlees niet van een andere aard was dan het onze, en door geen ander beginsel dan bij andere mensen is een ziel er ingestort ».

Ad primum ergo dicendum quod, sicut supra dictum est, anima Christi dicitur esse medium in unione carnis ad verbum secundum ordinem naturae. Non autem oportet ex hoc quod fuerit medium ex ordine temporis. (IIIa q. 6 a. 3 ad 1)

1 — Zoals boven is gezegd (1° Art.), noemt men Christus’ ziel het middel bij de vereniging van het vlees met het Woord naar de orde in natuur. Maar zij behoefde geen middel te zijn naar de orde in tijd.

Ad secundum dicendum quod, sicut Leo Papa in eadem epistola, dicit, anima Christi excellit non diversitate generis, sed sublimitate virtutis. Est enim eiusdem generis cum nostris animabus, sed excellit etiam Angelos secundum plenitudinem gratiae et veritatis. Modus autem incarnationis respondet animae secundum proprietatem sui generis, ex quo habet, cum sit corporis forma, ut creetur simul dum corpori infunditur et unitur. Quod non competit Angelis, quia sunt substantiae omnino a corporibus absolutae. (IIIa q. 6 a. 3 ad 2)

2 — Zoals Paus Leo in dezelfde brief zegt, « overtreft Christus' ziel de onze niet door een verschil in soort, maar door de uitstekenheid van haar kracht. Want zij is van dezelfde soort als onze zielen, maar zij overtreft zelfs de engelen door de volheid van waarheid en genade ». Maar de manier van het mensworden beantwoordt aan de ziel volgens de eigenaardigheid van haar soort; en daarvan heeft zij het, dat zij, omdat ze de vorm van het lichaam is, tegelijk wordt geschapen als zij in het lichaam gestort en ermee verenigd wordt. En dat komt aan de engelen niet toe, omdat zij zelfstandigheden zijn, die geheel los staan van de lichamen.

Ad tertium dicendum quod de plenitudine Christi omnes homines accipiunt secundum fidem quam habent in ipsum, dicitur enim Rom. III, quod iustitia Dei est per fidem Iesu Christi in omnes et super omnes qui credunt in ipsum. Sicut autem nos in ipsum credimus ut incarnatum, ita antiqui crediderunt in ipsum ut nasciturum, habentes enim eundem spiritum credimus, ut dicitur II Cor. IV. Habet autem fides quae est in Christum virtutem iustificandi ex proposito gratiae Dei, secundum illud Rom. IV, ei qui non operatur, credenti autem in eum qui iustificat impium, fides reputatur ad iustitiam secundum propositum gratiae Dei. Unde, quia hoc propositum est aeternum, nihil prohibet per fidem Iesu Christi aliquos iustificari antequam eius anima esset plena gratia et veritate. (IIIa q. 6 a. 3 ad 3)

3 — Van Christus' volheid ontvangen alle mensen door het geloof, dat zij in Hem hebben; want in de Romeinenbrief (3. 22) wordt gezegd, dat « de gerechtigheid van God door het geloof in Jezus Christus in allen en over allen komt, die in Hem geloven ». Zoals wij nu geloven, dat Hij mensgeworden is, zo geloofden de ouden, dat Hij geboren zou worden; « want wij geloven, omdat wij dezelfde geest hebben », zoals in de Tweede Korintiërsbrief (4, 13) wordt gezegd. Het geloof nu in Christus heeft de kracht om rechtvaardig te maken door het plan van Gods genade; naar het woord uit de Romeinenbrief (4, 5): « Aan iemand, die niet werkt, maar gelooft in Hem, die de zondaar rechtvaardig maakt, wordt het geloof toegerekend tot rechtvaardigheid volgens het plan van Gods genade ». En omdat dit plan eeuwig is, is er niets tegen, dat het geloof in Jezus Christus sommigen rechtvaardig maakt voordat zijn ziel vol van genade en waarheid is.

Articulus 4.
Werd het Vlees van Christus eerder door het Woord aangenomen dan het met de ziel verenigd was?

Ad quartum sic proceditur. Videtur quod caro Christi fuit primo a verbo assumpta quam animae unita. Dicit enim Augustinus, in libro de fide ad Petrum, firmissime tene, et nullatenus dubites, non carnem Christi sine divinitate conceptam in utero virginis antequam susciperetur a verbo. Sed caro Christi videtur prius fuisse concepta quam animae rationali unita, quia materialis dispositio prius est in via generationis quam forma completiva. Ergo prius fuit caro Christi assumpta quam animae unita. (IIIa q. 6 a. 4 arg. 1)

1 — Men beweert, dat het vlees van Christus door het Woord werd aangenomen, voordat het met de ziel werd verenigd. Want Augustinus zegt in het boek *Over het Geloof aan Petrus*: « Wees er zo sterk mogelijk van overtuigd en betwijfel helemaal niet, dat Christus’ vlees niet zonder de godheid in de schoot der Maagd ontvangen is voordat het door het Woord werd aangenomen ». Maar Christus’ vlees schijnt ontvangen te zijn, voordat het met de redelijke ziel werd verenigd, omdat de geschiktmaking van de stof in het verloop van het ontstaan vóór de voltooiende vorm komt. Dus was Christus’ vlees eerder aangenomen dan met de ziel verenigd.

Praeterea, sicut anima est pars naturae humanae, ita et corpus. Sed anima humana non habuit aliud principium sui esse in Christo quam in aliis hominibus, ut patet ex auctoritate Leonis Papae supra inducta. Ergo videtur quod nec corpus Christi aliter habuit principium essendi quam in nobis. Sed in nobis ante concipitur caro quam adveniat anima rationalis. Ergo etiam ita fuit in Christo. Et sic caro prius fuit a verbo assumpta quam animae unita. (IIIa q. 6 a. 4 arg. 2)

2 — Zoals de ziel is ook het lichaam een deel van de menselijke natuur. Nu had de menselijke ziel in Christus geen ander beginsel van haar bestaan dan in andere mensen, zoals blijkt uit de boven aangehaalde tekst van Paus Leo. Dus schijnt ook het lichaam van Christus geen ander beginsel van bestaan te hebben gehad dan bij ons. Maar bij ons wordt het vlees eerder ontvangen dan dat de redelijke ziel komt. Dus dat was ook zo in Christus. En zo was het vlees eerder door het Woord aangenomen dan met de ziel verenigd.

Praeterea, sicut dicitur in libro de causis, causa prima plus influit in causatum, et prius unitur ei quam causa secunda. Sed anima Christi comparatur ad verbum sicut causa secunda ad primam. Prius ergo verbum est unitum carni quam anima. (IIIa q. 6 a. 4 arg. 3)

3 — Zoals in het boek Over de Oorzaken wordt gezegd, « heeft de eerste oorzaak meer invloed op het veroorzaakte en wordt er eerder mee verenigd dan de tweede oorzaak ». Maar de ziel van Christus verhoudt zich tot het Woord als een tweede oorzaak tot de eerste. Het Woord is dus eerder met het vlees verenigd dan de ziel.

Sed contra est quod Damascenus dicit, in III libro, simul Dei verbi caro, simul caro animata, rationalis et intellectualis. Non ergo unio verbi ad carnem praecessit unionem ad animam. (IIIa q. 6 a. 4 s. c.)

Daartegenover staat echter wat Damascenus zegt in het 3e boek (Over het Ware Geloof, 2e H.): « Het vlees is tegelijk het vlees van het Woord Gods, tegelijk bezield, redelijk en verstandig vlees ». Dus ging de vereniging van het Woord met het vlees niet de vereniging met de ziel vooraf.

Respondeo dicendum quod caro humana est assumptibilis a verbo secundum ordinem quem habet ad animam rationalem sicut ad propriam formam. Hunc autem ordinem non habet antequam anima rationalis ei adveniat, quia simul dum aliqua materia fit propria alicuius formae, recipit illam formam; unde in eodem instanti terminatur alteratio in quo introducitur forma substantialis. Et inde est quod caro non debuit ante assumi quam esset caro humana, quod factum est anima rationali adveniente. Sicut igitur anima non est prius assumpta quam caro, quia contra naturam animae est ut prius sit quam corpori uniatur; ita caro non debuit prius assumi quam anima, quia non prius est caro humana quam habeat animam rationalem. (IIIa q. 6 a. 4 co.)

Het menselijk vlees kan door het Woord worden aangenomen krachtens de verhouding, die het heeft tot de redelijke ziel als tot zijn eigen vorm. Nu heeft het deze verhouding niet, voordat de redelijke ziel tot het komt, want zodra een stof de eigen stof van een vorm wordt, ontvangt zij die vorm, zodat de verandering in hetzelfde ogenblik beëindigd wordt, als de zelfstandigheidsvorm in wordt gebracht. En daarvan komt het, dat het vlees niet aangenomen moest worden, voordat het menselijk vlees was, wat gebeurde, toen de redelijke ziel kwam. Zo is dus de ziel niet eerder aangenomen dan het vlees, omdat het tegen de natuur van de ziel is te bestaan voordat zij met het lichaam verenigd wordt, en eveneens moest het vlees niet eerder aangenomen worden dan de ziel, omdat het geen menselijk vlees was, voordat het een redelijke ziel had.

Ad primum ergo dicendum quod caro humana sortitur esse per animam. Et ideo ante adventum animae non est caro humana, sed potest esse dispositio ad carnem humanam. In conceptione tamen Christi spiritus sanctus, qui est agens infinitae virtutis, simul et materiam disposuit et ad perfectum perduxit. (IIIa q. 6 a. 4 ad 1)

1 — Het menselijk vlees krijgt het zijn door de ziel. En dus is het voor de komst van de ziel geen menselijk vlees, maar het kan een voorbereiding zijn voor menselijk vlees. Maar bij de ontvangenis van Christus heeft de Heilige Geest, die met oneindige kracht werkt, tegelijk de stof voorbereid en tot volmaaktheid gebracht.

Ad secundum dicendum quod forma actu dat speciem, materia autem, quantum est de se, est in potentia ad speciem. Et ideo contra rationem formae esset quod praeexisteret naturae speciei, quae perficitur per unionem eius ad materiam, non autem est contra naturam materiae quod praeexistat naturae speciei. Et ideo dissimilitudo quae est inter originem nostram et originem Christi secundum hoc quod caro nostra prius concipitur quam animetur, non autem caro Christi, est secundum id quod praecedit naturae complementum, sicut et quod nos concipimur ex semine viri, non autem Christus. Sed differentia quae esset quantum ad originem animae, redundaret in diversitatem naturae. (IIIa q. 6 a. 4 ad 2)

2 — De vorm maakt daadwerkelijk de soort, maar de stof heeft uit zichzelf alleen het vermogen die soort te worden. En dus zou het tegen de aard van de vorm zijn vóór de soortelijke natuur, die volmaakt wordt door haar vereniging met de stof, te bestaan; maar het is niet tegen de aard van de stof voor de soortelijke natuur te bestaan. En daarom ligt het verschil, dat bestaat tussen ons ontstaan en dat van Christus, in zover ons vlees ontvangen wordt eer het bezield wordt, maar Christus’ vlees niet, in wat aan de volledigheid der natuur voorafgaat; zoals wij ook ontvangen worden door het zaad van de man, maar Christus niet. Maar een verschil, dat lag in het ontstaan van de ziel, zou neerkomen op een verschil in natuur.

Ad tertium dicendum quod verbum Dei per prius intelligitur unitum carni quam anima per modum communem quo est in ceteris creaturis per essentiam, potentiam et praesentiam, prius tamen dico, non tempore, sed natura. Prius enim intelligitur caro ut quoddam ens, quod habet a verbo, quam ut animata, quod habet ab anima. Sed unione personali prius secundum intellectum oportet quod caro uniatur animae quam verbo, quia ex unione ad animam habet quod sit unibilis verbo in persona; praesertim quia persona non invenitur nisi in rationali natura. (IIIa q. 6 a. 4 ad 3)

3 — Men moet begrijpen, dat het Woord Gods eerder met het lichaam is verenigd dan de ziel op de gewone manier, waarop Het in de andere schepsels is door wezen, tegenwoordigheid en macht; maar dit eerder bedoel ik in natuur, niet in tijd. Want het vlees wordt eerder opgevat als iets, dat is, wat het van het Woord heeft, dan als bezield, wat het van de ziel heeft. Maar bij de vereniging in persoon moet het vlees eerder opgevat worden als verenigd met de ziel dan met het Woord; want van de vereniging met de ziel heeft het, dat het met het Woord kan verenigd worden, vooral omdat een persoon alleen gevonden wordt in een redelijke natuur.

Articulus 5.
Nam Gods Zoon de gehele menselijke natuur aan door middel van de delen?

Ad quintum sic proceditur. Videtur quod filius Dei assumpserit totam naturam humanam mediantibus partibus. Dicit enim Augustinus, in libro de agone Christiano, quod invisibilis et incommutabilis veritas per spiritum animam, per animam corpus, et sic totum hominem assumpsit. Sed spiritus, anima et corpus sunt partes totius hominis. Ergo totum hominem assumpsit mediantibus partibus. (IIIa q. 6 a. 5 arg. 1)

1 — Men beweert, dat Gods Zoon de gehele menselijke natuur door middel van haar delen aannam Want Augustinus zegt in het boek Over de Strijd van de Christen (18° H.) : « De onzichtbare en onveranderlijke Waarheid nam door de geest de ziel, en door de ziel het lichaam en zo de gehele mens aan ». Maar geest, ziel en lichaam zijn delen van de gehele mens. Dus nam Hij de hele mens aan door middel van de delen.

Praeterea, ideo Dei filius carnem assumpsit mediante anima, quia anima est Deo similior quam corpus. Sed partes humanae naturae, cum sint simpliciores videntur esse similiores ei, qui est simplicissimus, quam totum. Ergo assumpsit totum mediantibus partibus. (IIIa q. 6 a. 5 arg. 2)

2 — Daarom nam Gods Zoon het vlees aan door de ziel, omdat de ziel meer op God gelijkt dan het lichaam. Maar de delen van de menselijke natuur, die eenvoudig zijn, gelijken meer op Hem, die aller eenvoudigst is, dan het geheel. Dus nam Hij het geheel aan door middel van de delen.

Praeterea, totum resultat ex unione partium. Sed unio intelligitur ut terminus assumptionis, partes autem praeintelliguntur assumptioni. Ergo assumpsit totum per partes. (IIIa q. 6 a. 5 arg. 3)

3 — Het geheel ontstaat door vereniging van de delen. Maar de vereniging wordt opgevat als de eindterm van het aannemen; en men beschouwt de delen als bestaand voor de aanneming. Dus nam Hij het geheel door de delen aan.

Sed contra est quod Damascenus dicit, in III libro, in domino Iesu Christo non partes partium intuemur, sed quae proxime componuntur, idest deitatem et humanitatem. Humanitas autem est quoddam totum, quod componitur ex anima et corpore sicut ex partibus. Ergo filius Dei assumpsit partes mediante toto. (IIIa q. 6 a. 5 s. c.)

Maar daartegenover staat, wat Damascenus zegt in het 3e boek (Over het Ware Geloof, 16e H.): « In de Heer Jesus Christus zien wij geen gedeelten van delen, maar wat nauw verenigd is, dwz. de mensheid en de godheid ». Nu is de mensheid een geheel, dat uit lichaam en ziel als uit delen is samengesteld. Dus nam Gods Zoon de delen aan door middel van het geheel.

Respondeo dicendum quod, cum dicitur aliquid medium in assumptione incarnationis, non designatur ordo temporis, quia simul facta est assumptio totius et omnium partium. Ostensum est enim quod simul anima et corpus sunt ad invicem unita ad constituendam naturam humanam in verbo. Designatur autem ibi ordo naturae. Unde per id quod est prius natura, assumitur id quod est posterius. Est autem aliquid prius in natura dupliciter, uno modo ex parte agentis, alio modo ex parte materiae; hae enim duae causae praeexistunt rei. Ex parte quidem agentis, est simpliciter primum id quod primo cadit in eius intentione, sed secundum quid est primum illud a quo incipit eius operatio, et hoc ideo, quia intentio est prior operatione. Ex parte vero materiae, est prius illud quod prius existit in transmutatione materiae. In incarnatione autem oportet maxime attendere ordinem qui est ex parte agentis, quia, ut Augustinus dicit, in epistola ad Volusianum, in talibus rebus tota ratio facti est potentia facientis. Manifestum est autem quod secundum intentionem facientis prius est completum quam incompletum, et per consequens, totum quam partes. Et ideo dicendum est quod verbum Dei assumpsit partes humanae naturae mediante toto. Sicut enim corpus assumpsit propter ordinem quem habet ad animam rationalem, ita assumpsit corpus et animam propter ordinem quem habent ad humanam naturam. (IIIa q. 6 a. 5 co.)

Als iets middel wordt genoemd bij het aannemen der mensenvouding, geeft men geen volgorde in tijd aan, want de aanneming van het geheel en van de delen is tegelijk geschied. Want wij hebben aangetoond, dat lichaam en ziel tegelijk met elkaar verenigd zijn om de menselijke natuur in het Woord te vormen. Maar er wordt een orde in natuur aangeduid. Dus wordt door wat eerder in natuur is, het latere aangenomen. Nu is iets dubbel eerder in natuur, ten eerste van de kant van de werkende oorzaak genomen, ten tweede van de kant van de stof. Van de kant van de werkende oorzaak is eerder zonder meer, wat het eerst in zijn bedoeling ligt, maar in zeker opzicht is dat het eerste, waarmee zijn werking begint, en dit is zo, omdat de bedoeling er eerder is dan het werken. Van de kant van de stof is het eerste, wat het eerste bestaat bij de verandering van de stof. Nu moet men bij de menswording vooral letten op de orde, die van de kant van de bewerker gerekend wordt; want, zoals Augustinus in de Brief aan Volusianus zegt, « is in dergelijke zaken de macht van de bewerker de hele verklaring van het feit ». Nu is het duidelijk, dat naar de bedoeling van de bewerker het volledige voor het onvolledige komt, en bijgevolg het geheel voor de delen. En dus moet men zeggen, dat Gods Woord de delen der menselijke natuur door middel van het geheel aannam. Want zoals Het het lichaam aannam om de verhouding, die het tot de redelijke ziel heeft, nam Het lichaam en ziel aan om hun verhouding tot de menselijke natuur.

Ad primum ergo dicendum quod ex verbis illis nihil datur intelligi nisi quod verbum, assumendo partes humanae naturae, assumpsit totam humanam naturam. Et sic assumptio partium prior est in via operationis intellectu, non tempore. Assumptio autem naturae est prior in via intentionis, quod est esse prius simpliciter, ut dictum est. (IIIa q. 6 a. 5 ad 1)

1 — Uit die woorden moet men niets anders opmaken, dan dat het Woord, door de delen van de menselijke natuur aan te nemen, de hele menselijke natuur aannam. En zo is het aannemen van de delen in het verloop van de uitwerking naar ons begrip, niet in tijd eerder. Maar het aannemen van de natuur ligt eerder in de bedoeling, en dat is zonder meer eerder, zoals is gezegd (in de Leerstelling).

Ad secundum dicendum quod Deus ita est simplex quod etiam est perfectissimus. Et ideo totum est magis simile Deo quam partes, inquantum est perfectius. (IIIa q. 6 a. 5 ad 2)

2 — God is op zo'n manier eenvoudig, dat Hij ook allervolmaakst is. En daarom is het geheel meer gelijk aan God dan de delen, in zover het volmaakter is.

Ad tertium dicendum quod unio personalis est ad quam terminatur assumptio, non autem unio naturae, quae resultat ex coniunctione partium. (IIIa q. 6 a. 5 ad 3)

3 — De vereniging in persoon is het, wat de eindterm der aanneming is; maar niet de vereniging in natuur, die ontstaat uit de vereniging der delen.

Articulus 6.
Nam Gods Zoon de menselijke natuur aan door middel van de genade?

Ad sextum sic proceditur. Videtur quod filius Dei assumpserit humanam naturam mediante gratia. Per gratiam enim unimur Deo. Sed humana natura in Christo maxime fuit unita. Ergo illa unio facta fuit per gratiam. (IIIa q. 6 a. 6 arg. 1)

1 — Men beweert, dat Gods Zoon de menselijke natuur aannam door middel der genade. Want door de genade worden wij met God verenigd. Nu is de menselijke natuur in Christus zo innig mogelijk verenigd. Dus geschiedde die vereniging door de genade.

Praeterea, sicut corpus vivit per animam, quae est eius perfectio, ita anima per gratiam. Sed humana natura redditur congrua ad assumptionem per animam, ut dictum est. Ergo et anima redditur congrua ad assumptionem per gratiam. Ergo filius Dei assumpsit animam mediante gratia. (IIIa q. 6 a. 6 arg. 2)

2 — Zoals het lichaam leeft door de ziel, die zijn vervolmaking is, zo leeft de ziel door de genade. Maar de menselijke natuur wordt door de ziel geschikt voor de aanneming. Dus nam Gods Zoon de ziel aan door de genade.

Praeterea, Augustinus, XV de Trin., dicit quod verbum incarnatum est sicut verbum nostrum in voce. Sed verbum nostrum unitur voci mediante spiritu. Ergo verbum Dei unitur carni mediante spiritu sancto, et ita mediante gratia, quae spiritui sancto attribuitur, secundum illud I ad Cor. XII, divisiones gratiarum sunt, idem autem spiritus. (IIIa q. 6 a. 6 arg. 3)

3 — Augustinus zegt in het 15e boek Over de Drievuldigheid, dat het mensgeworden Woord is als ons woord in de spraak. Nu wordt ons woord door de geest met de spraak verenigd. Dus wordt Gods Woord met het vlees verenigd door de Heilige Geest, en dus door middel der genade, die aan de Heilige Geest wordt toegeschreven, naar het woord uit de Eerste Brief aan de Korinthiërs (12, 4): « Er zijn soorten van genade, maar het is dezelfde Geest ».

Sed contra est quod gratia est quoddam accidens animae, ut in secunda parte habitum est. Unio autem verbi ad humanam naturam est facta secundum subsistentiam, et non secundum accidens ut ex supra dictis patet. Ergo natura humana non est assumpta mediante gratia. (IIIa q. 6 a. 6 s. c.)

Daartegenover staat echter, dat de genade een bijkomstigheid der ziel is, zoals in het tweede deel is behandeld (Ia-IIae, 110e Kw., 2e Art., Antw. op de 2e B.). Maar de vereniging van het Woord met de menselijke natuur is naar het zelfstandig bestaan en niet naar iets bijkomstigs, zoals uit het bovengezegde blijkt (2° Kw., 6° Art.). En dus is de menselijke natuur niet aangenomen door middel van genade.

Respondeo dicendum quod in Christo ponitur gratia unionis, et gratia habitualis. Gratia ergo non potest intelligi ut medium in assumptione humanae naturae, sive loquamur de gratia unionis, sive de gratia habituali. Gratia enim unionis est ipsum esse personale quod gratis divinitus datur humanae naturae in persona verbi, quod quidem est terminus assumptionis. Gratia autem habitualis pertinens ad specialem sanctitatem illius hominis, est effectus quidam consequens unionem, secundum illud Ioan. I, vidimus gloriam eius quasi unigeniti a patre, plenum gratiae et veritatis; per quod datur intelligi quod hoc ipso quod ille homo est unigenitus a patre, quod habet per unionem, habet plenitudinem gratiae et veritatis. Si vero intelligatur gratia ipsa voluntas Dei aliquid gratis faciens vel donans, sic unio facta est per gratiam, non sicut per medium, sed sicut per causam efficientem. (IIIa q. 6 a. 6 co.)

In Christus stelt men de genade der vereniging, en de genade, die een soort hebbelijkheid is. En dus kan de genade niet opgevat worden als het middel bij het aannemen der menselijke natuur, hetzij wij spreken van de genade der vereniging, hetzij van de genade, die een hebbelijkheid is. Want de genade der vereniging is het persoonlijk zijn zelf, dat zonder verdiensten door God aan de menselijke natuur gegeven wordt in de persoon van het Woord, dat immers de eindterm van de aanneming is. Maar de genade die een hebbelijkheid is en behoort tot de bijzondere heiligheid van die mens, is een gevolg van die vereniging, naar het woord van Johannes (1, 14): «Wij hebben zijn heerlijkheid gezien als van de eniggeborene uit de Vader, vol van genade en waarheid», waardoor te verstaan wordt gegeven, dat die mens juist hierdoor, dat hij de eniggeborene des Vaders is, wat hij door de vereniging heeft, de volheid van genade en waarheid heeft. Maar als door genade wordt verstaan de wil zelf van God, die zonder verdiensten iets doet of geeft, dan is de vereniging gebeurd door de genade, niet als door een middel, maar als door de bewerkende oorzaak.

Ad primum ergo dicendum quod unio nostra ad Deum est per operationem, inquantum scilicet eum cognoscimus et amamus. Et ideo talis unio est per gratiam habitualem, inquantum operatio perfecta procedit ab habitu. Sed unio naturae humanae ad verbum Dei est secundum esse personale, quod non dependet ab aliquo habitu, sed immediate ab ipsa natura. (IIIa q. 6 a. 6 ad 1)

1 — Onze vereniging met God geschiedt door een daad, in zover wij Hem kennen en beminnen. En daarom is die vereniging door een genade, die een heerlijkheid is, in zover een volmaakte daad uit een heerlijkheid voortkomt. Maar de vereniging van de menselijke natuur met het Woord Gods is naar het persoonlijk zijn, wat niet van een heerlijkheid afhangt, maar onmiddellijk van de natuur.

Ad secundum dicendum quod anima est perfectio substantialis corporis, gratia vero est perfectio animae accidentalis. Et ideo gratia non potest ordinare animam ad unionem personalem, quae non est accidentalis, sicut anima corpus. (IIIa q. 6 a. 6 ad 2)

2 — De ziel is de zelfstandige volmaaktheid van het lichaam; maar de genade is de bijkomstige volmaaktheid van de ziel. En dus kan de genade de ziel niet brengen tot de persoonlijke vereniging, die niet iets bijkomstigs is, zoals de ziel het lichaam.

Ad tertium dicendum quod verbum nostrum unitur voci mediante spiritu, non quidem sicut medio formali, sed sicut per medium movens, nam ex verbo concepto interius procedit spiritus, ex quo formatur vox. Et similiter ex verbo aeterno procedit spiritus sanctus, qui formavit corpus Christi ut infra patebit. Non autem ex hoc sequitur quod gratia spiritus sancti sit formale medium in unione praedicta. (IIIa q. 6 a. 6 ad 3)

3 — Ons woord wordt met de spraak verenigd door de geest, niet als een middel dat door vorm oorzaak is, maar als door een middel, dat beweegt, want de geest komt voort uit het innerlijk ontvangen woord, waardoor de spraak wordt gevormd. En evenzo komt uit het eeuwige Woord de Heilige Geest voort, die het lichaam van Christus heeft gevormd, zoals later zal blijken (32° Kw., 1° Art.). Maar daaruit volgt niet, dat de genade van de Heilige Geest het formele middel is bij de genoemde vereniging.