QuaestioArticulus

Tertia Pars. Quaestio 8.
Over de genade, die Christus als Hoofd der Kerk bezit .

Prooemium

Deinde considerandum est de gratia Christi secundum quod est caput Ecclesiae. Et circa hoc quaeruntur octo. Primo, utrum Christus sit caput Ecclesiae. Secundo, utrum sit caput hominum quantum ad corpus, vel solum quantum ad animas. Tertio, utrum sit caput omnium hominum. Quarto, utrum sit caput Angelorum. Quinto, utrum gratia secundum quam est caput Ecclesiae, sit eadem cum habituali eius secundum quod est quidam homo singularis. Sexto, utrum esse caput Ecclesiae sit proprium Christo. Septimo, utrum Diabolus sit caput omnium malorum. Octavo, utrum Antichristus etiam possit dici caput omnium malorum. (IIIa q. 8 pr.)

Hierna moeten wij de genade beschouwen, die Christus als Hoofd der Kerk bezit. En hierover stellen wij ons acht vragen. 1. Is Christus het Hoofd der Kerk? 2. Is Hij het Hoofd der mensen wat hun lichaam, of alleen wat hun ziel betreft? 3. Is Hij het Hoofd van alle mensen? 4. Is Hij het Hoofd der Engelen? 5. Is de genade, waardoor Hij het Hoofd der Kerk is, dezelfde als de genade-hebbelijkheid, die Hij als op zichzelf staand mens heeft? 6. Is het eigen aan Christus Hoofd der Kerk te zijn? 7. Is de duivel het hoofd van alle slechten? 8. Kan ook de Antichrist het hoofd van alle slechten worden genoemd?

Articulus 1.
Komt het aan Christus als mens toe het Hoofd der Kerk te zijn?

Ad primum sic proceditur. Videtur quod Christo, secundum quod est homo, non competat esse caput Ecclesiae. Caput enim influit sensum et motum in membra. Sensus autem et motus spiritualis, qui est per gratiam, non influitur nobis a Christo homine, quia, sicut dicit Augustinus, in XV de Trin., nec etiam Christus, secundum quod est homo, dat spiritum sanctum, sed solum inquantum est Deus. Ergo ei, secundum quod est homo, non competit esse caput Ecclesiae. (IIIa q. 8 a. 1 arg. 1)

1 — Men beweert, dat het aan Christus als mens niet toekomt het Hoofd der Kerk te zijn. Want het hoofd beïnvloedt de zintuigelijke waarneming en de beweging in de ledematen. Maar het geestelijke waarnemen en bewegen, dat door de genade geschiedt, wordt ons door de mens Christus niet ingestort, omdat Christus als mens genomen, zoals Augustinus in het 15e boek Over de Drievuldigheid (26e H.) zegt, ons ook niet de Heilige Geest geeft, maar alleen in zover Hij God is. Dus komt het Hem, in zover Hij mens is, niet toe Hoofd der Kerk te zijn. Kw: 8, A. 1. 271

Praeterea, capitis non videtur esse aliud caput. Sed Christi, secundum quod est homo, caput est Deus, secundum illud I Cor. XI, caput Christi Deus. Ergo ipse Christus non est caput. (IIIa q. 8 a. 1 arg. 2)

2 — Van het hoofd schijnt niet weer iets anders het hoofd te zijn. Maar God is het Hoofd van Christus als mens, zoals staat in de Eerste Brief aan de Korinthiërs (11, 3): « Het Hoofd van Christus is God ». Dus Christus zelf is geen hoofd.

Praeterea, caput in homine est quoddam particulare membrum influentiam recipiens a corde. Sed Christus est universale principium totius Ecclesiae. Ergo non est Ecclesiae caput. (IIIa q. 8 a. 1 arg. 3)

3 — Het hoofd in de mens is een bijzonder lichaamsdeel, dat door het hart beïnvloed wordt. Nu is Christus het algemene beginsel van de gehele Kerk. Dus is Hij het hoofd der Kerk niet.

Sed contra est quod dicitur Ephes. I, ipsum dedit caput super omnem Ecclesiam. (IIIa q. 8 a. 1 s. c.)

Maar daartegenover staat wat in de Ephesiërsbrief geschreven is (1, 22): « Hem stelde Hij aan als Hoofd over de gehele Kerk ».

Respondeo dicendum quod, sicut tota Ecclesia dicitur unum corpus mysticum per similitudinem ad naturale corpus hominis, quod secundum diversa membra habet diversos actus, ut apostolus docet, Rom. XII et I Cor. XII; ita Christus dicitur caput Ecclesiae secundum similitudinem humani capitis. In quo tria possumus considerare, scilicet ordinem, perfectionem et virtutem. Ordinem, quia caput est prima pars hominis, incipiendo a superiori. Et inde est quod omne principium consuevit vocari caput, secundum illud Ierem. II, ad omne caput viae posuisti lupanar tibi. Perfectionem autem, quia in capite vigent omnes sensus et interiores et exteriores, cum in ceteris membris sit solus tactus. Et inde est quod dicitur Isaiae IX, senex et honorabilis ipse est caput. Virtutem vero, quia virtus et motus ceterorum membrorum, et gubernatio eorum in suis actibus, est a capite, propter vim sensitivam et motivam ibi dominantem. Unde et rector dicitur caput populi, secundum illud I Reg. XV, cum esses parvulus in oculis tuis, caput in tribubus Israel factus es. Haec autem tria competunt Christo spiritualiter. Primo enim, secundum propinquitatem ad Deum gratia eius altior et prior est, etsi non tempore, quia omnes alii acceperunt gratiam per respectum ad gratiam ipsius, secundum illud Rom. VIII, quos praescivit, hos et praedestinavit conformes fieri imaginis filii sui, ut sit ipse primogenitus in multis fratribus. Secundo vero, perfectionem habet quantum ad plenitudinem omnium gratiarum, secundum illud Ioan. I, vidimus eum plenum gratiae et veritatis, ut supra ostensum est. Tertio, virtutem habuit influendi gratiam in omnia membra Ecclesiae, secundum illud Ioan. I, de plenitudine eius omnes accepimus. Et sic patet quod convenienter dicitur Christus caput Ecclesiae. (IIIa q. 8 a. 1 co.)

Zoals de gehele Kerk een mystiek lichaam wordt genoemd in vergelijking met het natuurlijke lichaam van de mens, dat in de verschillende ledematen verschillende handelingen stelt, zoals de Apostel leert in de Romeinenbrief (12, 4 en 5) en in de Eerste aan de Korinthiërs (12, 12), wordt ook Christus het hoofd der Kerk genoemd in vergelijking met het hoofd van de mens. Dat kunnen wij in drie punten beschouwen: namelijk de orde, de volmaaktheid en de kracht. En wel de orde, omdat het hoofd het eerste deel van de mens is, als men van boven af begint. En daarom noemt men gewoonlijk ieder beginsel het hoofd, volgens Jeremias (2,20): « Bij het begin van iedere weg hebt gij u een oordeel opgericht ». — En de volmaaktheid, omdat alle inwendige en uitwendige zintuigen in het hoofd liggen, terwijl alleen de tastzin in de andere lichaamsdelen ligt. En daarom wordt bij Isaïas gezegd (9, 15): « Een oude en eerbiedwaardige, dat is een hoofd ». — Maar de kracht, omdat de kracht en de beweging van de andere ledematen en het besturen van hun handelingen van het hoofd komen, daar de kennende en bewegende kracht daar overheerst. Daarom wordt de bestuurder het hoofd van het volk genoemd, naar het 1e boek der Koningen (15, 17): « Toen gij nog klein waart in uw eigen ogen, heb Ik u hoofd van de stammen van Israël gemaakt ». Deze drie dingen nu komen in geestelijken zin aan Christus toe. Vooreerst is immers zijn genade hoger en eerder, zij het niet in tijd, omdat Hij dichter bij God is; want alle anderen ontvangen de genade met het oog op Zijn genade volgens de Romeinenbrief (8, 29): « Die Hij vooruit kende, heeft Hij voorbestemd om gelijk te worden aan het beeld van Zijn Zoon, opdat Hij de Eerstgeborene zou zijn onder vele broeders ». — Ten tweede heeft Hij de volmaaktheid wat de volheid van alle genaden betreft naar het woord van Johannes (1, 14): « Wij hebben Hem gezien vol van genade en waarheid », zoals boven is gezegd (7e Kw., 9e Art.). — Ten derde had Hij de kracht om de genade te doen vloeien in alle ledematen der Kerk naar het woord van Johannes (1, 16): « Van Zijn volheid hebben wij allen ontvangen ». En zo blijkt het dat het heel gepast is Christus het Hoofd der Kerk te noemen.

Ad primum ergo dicendum quod dare gratiam aut spiritum sanctum convenit Christo secundum quod Deus, auctoritative, sed instrumentaliter ei convenit secundum quod est homo, inquantum scilicet eius humanitas fuit instrumentum divinitatis eius. Et ita actiones ipsius ex virtute divinitatis fuerunt nobis salutiferae, utpote gratiam in nobis causantes, et per meritum et per efficientiam quandam. Augustinus autem negat Christum, secundum quod est homo, dare spiritum sanctum per auctoritatem. Instrumentaliter autem, sive ministerialiter, etiam alii sancti dicuntur dare spiritum sanctum, secundum illud Galat. III, qui tribuit vobis spiritum sanctum, et cetera. (IIIa q. 8 a. 1 ad 1)

1 — Met gezag de genade of de Heilige Geest te geven, komt toe aan Christus als God, maar dit als werktuig te doen, komt Hem als mens toe, in zover Zijn mensheid nl. het « werktuig van Zijn godheid » was. En zo waren Zijn daden door de kracht van Zijn godheid heilzaam voor ons, in zover zij in ons de genade brachten door verdiensten en ook door oorzaak te zijn. Augustinus ontkent echter, dat Christus als mens de Heilige Geest kan geven, alsof Hij daar gezag over had. Maar men zegt ook, dat andere Heiligen als werktuigen of dienaars de Heilige Geest geven volgens de Galatenbrief (3, 5): « Die u de Heilige Geest gegeven heeft ».

Ad secundum dicendum quod in metaphoricis locutionibus non oportet attendi similitudinem quantum ad omnia, sic enim non esset similitudo, sed rei veritas. Capitis igitur naturalis non est caput aliud, quia corpus humanum non est pars alterius corporis. Sed corpus similitudinarie dictum, idest aliqua multitudo ordinata, est pars alterius multitudinis, sicut multitudo domestica est pars multitudinis civilis. Et ideo paterfamilias, qui est caput multitudinis domesticae, habet super se caput rectorem civitatis. Et per hunc modum nihil prohibet caput Christi esse Deum, cum tamen ipse sit caput Ecclesiae. (IIIa q. 8 a. 1 ad 2)

2 — In beeldspraak moet men de gelijkheid niet in alle opzichten doorvoeren, want dan was het geen vergelijking meer, maar het ding zelf. Het natuurlijke hoofd heeft dus geen ander hoofd, omdat het menselijk lichaam geen deel is van een ander lichaam. Maar wat men in beeldspraak een lichaam noemt, dwz. iedere geordende menigte, is deel van een andere menigte; zoals de groep die het huisgezin vormt, een deel is van de menigte, die de staat vormt. En daarom heeft de familievader, die het hoofd van het huisgezin is, boven zich de bestuurder van de staat als hoofd. En op die manier is er niets op tegen, dat God het Hoofd van Christus is, al is Deze het Hoofd der Kerk.

Ad tertium dicendum quod caput habet manifestam eminentiam respectu exteriorum membrorum, sed cor habet quandam influentiam occultam. Et ideo cordi comparatur spiritus sanctus, qui invisibiliter Ecclesiam vivificat et unit, capiti comparatur Christus, secundum visibilem naturam, qua homo hominibus praefertur. (IIIa q. 8 a. 1 ad 3)

3 — Het hoofd steekt duidelijk boven de andere ledematen uit, maar het hart heeft een meer verborgen invloed. En daarom wordt de Heilige Geest met het hart vergeleken, omdat Hij onzichtbaar de Kerk levend maakt en verenigt; maar Christus wordt met het hoofd vergeleken naar Zijn zichtbare natuur, waardoor Hij als mens boven de mensen staat.

Articulus 2.
Is Christus het Hoofd der mensen wat hun lichaam betreft?

Ad secundum sic proceditur. Videtur quod Christus non sit caput hominum quantum ad corpora. Christus enim dicitur caput Ecclesiae inquantum influit spiritualem sensum et motum gratiae in Ecclesiam. Sed huius spiritualis sensus et motus capax non est corpus. Ergo non est caput hominum secundum corpora. (IIIa q. 8 a. 2 arg. 1)

1 — Men beweert dat Christus het hoofd der mensen wat hun lichaam betreft niet is. Want Hij wordt Hoofd der Kerk genoemd, in zover Hij het geestelijke kennen en bewegen der genade in de Kerk stort. Maar het lichaam kan deze geestelijke kennis en bewegen niet opnemen. Daarom is Hij het hoofd der mensen wat hun lichaam betreft niet.

Praeterea, secundum corpora communicamus cum brutis. Si ergo Christus esset caput hominum quantum ad corpora, sequeretur quod etiam esset caput brutorum animalium. Quod est inconveniens. (IIIa q. 8 a. 2 arg. 2)

2 — Wat de lichamen betreft, komen wij met de dieren overeen. Als Christus dus het hoofd der mensen wat hun lichaam betreft was, zou daaruit volgen, dat Hij ook het hoofd der dieren was. En dat is niet passend.

Praeterea, Christus corpus suum ab aliis hominibus traxit, ut patet Matth. I et Luc. III. Sed caput est primum inter cetera membra, ut dictum est. Ergo Christus non est caput Ecclesiae quantum ad corpora. (IIIa q. 8 a. 2 arg. 3)

3 — Christus kreeg Zijn lichaam van andere mensen, zoals uit *Matthaeus* (1° H.) en *Lucas* (3, 23 en volg.) blijkt. Maar het hoofd is, zoals werd gezegd (Vorig Artikel), het eerste onder de ledematen. Dus is Christus niet het Hoofd der Kerk wat de lichamen betreft.

Sed contra est quod dicitur Philipp. III, reformabit corpus humilitatis nostrae, configuratum corpori claritatis suae. (IIIa q. 8 a. 2 s. c.)

Maar daartegenover staat het woord uit de Brief aan de Philippiërs (3, 21): « Hij zal ons nederig lichaam hervormen en gelijk maken aan zijn verheerlijk lichaam ».

Respondeo dicendum quod corpus humanum habet naturalem ordinem ad animam rationalem, quae est propria forma eius et motor. Et inquantum quidem est forma eius, recipit ab anima vitam et ceteras proprietates convenientes humano corpori secundum suam speciem. Inquantum vero anima est motor corporis, corpus instrumentaliter servit animae. Sic ergo dicendum quod habet vim influendi Christi humanitas inquantum est coniuncta Dei verbo, cui corpus unitur per animam, ut supra dictum est. Unde tota Christi humanitas, secundum scilicet animam et corpus, influit in homines et quantum ad animam et quantum ad corpus, sed principaliter quantum ad animam; secundario quantum ad corpus. Uno modo, inquantum membra corporis exhibentur arma iustitiae in anima existenti per Christum, ut apostolus dicit, Rom. VI. Alio modo, inquantum vita gloriae ab anima derivatur ad corpus, secundum illud Rom. VIII, qui suscitavit Iesum a mortuis, vivificabit et mortalia corpora vestra, propter inhabitantem spiritum eius in vobis. (IIIa q. 8 a. 2 co.)

Het menselijk lichaam beantwoordt van nature aan de redelijke ziel, die zijn vorm en beweegkracht is. En in zover deze zijn vorm is, ontvangt het van de ziel het leven en de andere eigenschappen, die aan het menselijk lichaam naar zijn aard toekomen. In zover echter de ziel de beweegkracht van het lichaam is, dient het de ziel als werktuig. Wij moeten daarom zeggen, dat Christus’ mensheid invloed kan uitoefenen in zover het met Gods Woord verenigd is, waarmee zoals boven werd gezegd, het lichaam door de ziel wordt verenigd. Daarom heeft de gehele mensheid van Christus, nl. naar ziel en lichaam, invloed op de mensen zowel naar hun ziel als naar hun lichaam, maar op de eerste plaats wat de ziel betreft, en naar het lichaam pas op de tweede plaats. Op één manier, in zover « de ledematen van het lichaam als werktuigen ter rechtvaardigheid ter beschikking worden gesteld » aan de ziel, die door Christus leeft, zoals de Apostel in de Romeinenbrief (6, 13) zegt. Ten tweede in zover het leven der heerlijkheid uit de ziel op het lichaam overvloeit volgens de Romeinenbrief (8, 11): « Die Christus van de doden heeft opgewekt, zal ook uw sterfelijke lichamen levend maken om Zijn Geest, die in u woont ».

Ad primum ergo dicendum quod sensus spiritualis gratiae non pervenit quidem ad corpus primo et principaliter, sed secundario et instrumentaliter, ut dictum est. (IIIa q. 8 a. 2 ad 1)

1 — Het geestelijk kennen der genade komt wel niet voornamelijk en op de eerste plaats in het lichaam, maar toch op de tweede plaats en als in een werktuig, zoals wij gezegd hebben in de Leerstelling.

Ad secundum dicendum quod corpus animalis bruti nullam habitudinem habet ad animam rationalem, sicut habet corpus humanum. Et ideo non est simile. (IIIa q. 8 a. 2 ad 2)

2 — Het lichaam van een redeloos dier beantwoordt niet aan de redelijke ziel zoals het menselijk lichaam. En daarom is het niet hetzelfde geval.

Ad tertium dicendum quod, licet Christus traxerit materiam corporis ab aliis hominibus, vitam tamen immortalem corporis omnes homines trahunt ab ipso, secundum illud I Cor. XV, sicut in Adam omnes moriuntur, ita in Christo omnes vivificabuntur. (IIIa q. 8 a. 2 ad 3)

3 — Al ontving Christus de stof van zijn lichaam van andere mensen, toch krijgen alle mensen het onsterfelijk leven van hun lichaam van Hem, volgens de Eerste Brief aan de Korinthiërs (15, 22): « Zoals in Adam allen sterven, worden allen in Christus levend gemaakt ».

Articulus 3.
Is Christus het Hoofd van alle mensen?

Ad tertium sic proceditur. Videtur quod Christus non sit caput omnium hominum. Caput enim non habet relationem nisi ad membra sui corporis. Infideles autem nullo modo sunt membra Ecclesiae, quae est corpus Christi, ut dicitur Ephes. I. Ergo Christus non est caput omnium hominum. (IIIa q. 8 a. 3 arg. 1)

1 — Men beweert, dat Christus het Hoofd van alle mensen niet is. Want het hoofd staat alleen in verbinding met de ledematen van zijn lichaam. Nu zijn de ongelovigen op geen enkele manier leden der Kerk, die « het lichaam van Christus is », zoals in de Ephesiërsbrief (1, 23) wordt gezegd. Dus is Christus niet het Hoofd van alle mensen.

Praeterea, apostolus dicit, Ephes. V, quod Christus tradidit semetipsum pro Ecclesia, ut ipse sibi exhiberet Ecclesiam gloriosam, non habentem maculam aut rugam aut aliquid huiusmodi. Sed multi sunt, etiam fideles, in quibus invenitur macula aut ruga peccati. Ergo nec erit omnium fidelium Christus caput. (IIIa q. 8 a. 3 arg. 2)

2 — De Apostel zegt in de Brief aan de Ephesiërs (5, 25 en 27): « dat Christus zichzelf voor de Kerk heeft overgeleverd om aan Zichzelf een heerlijke Kerk voor te stellen zonder vlek of rimpel of iets dergelijks ». Maar er zijn velen zelfs bij de gelovigen, in wie men vlek en rimpel der zonde vindt. Dus zal Christus zelfs niet het Hoofd van alle gelovigen zijn.

Praeterea, sacramenta veteris legis comparantur ad Christum sicut umbra ad corpus, ut dicitur Coloss. II. Sed patres veteris testamenti sacramentis illis suo tempore serviebant, secundum illud Heb. VIII, exemplari et umbrae deserviunt caelestium. Non ergo pertinebant ad corpus Christi. Et ita Christus non est caput omnium hominum. (IIIa q. 8 a. 3 arg. 3)

3 — De Sacramenten van de Oude Wet worden met Christus vergeleken als de « schaduw » met het « lichaam », zoals in de Brief aan de Colossensen wordt gezegd. Maar de Vaders van het Oude Testament waren in hun tijd bedienaars van die sacramenten naar de Hebreeënbrief (8, 5): « Zij bedienden een afbeeldsel en de schaduw der hemelse dingen ». Dus behoren zij niet tot het lichaam van Christus. En zo is Christus niet het hoofd van alle mensen.

Sed contra est quod dicitur I Tim. IV, salvator omnium est, et maxime fidelium. Et I Ioan. II, ipse est propitiatio pro peccatis nostris, non autem pro nostris tantum, sed etiam pro totius mundi. Salvare autem homines, aut propitiatorem esse pro peccatis eorum, competit Christo secundum quod est caput. Ergo Christus est caput omnium hominum. (IIIa q. 8 a. 3 s. c.)

Maar daartegenover staat wat in de Eerste Brief aan Timotheus wordt gezegd (4, 10): « Hij is de Redder van allen, vooral van de gelovigen »; en in de Eerste Brief van Johannes wordt gezegd (2, 2): « Hij is de Verzoening voor onze zonden, maar niet alleen voor de onze, maar ook voor die van de gehele wereld ». Maar mensen redden of verzoening zijn voor hun zonden komt aan Christus toe in zover Hij hun hoofd is. Dus is Christus het Hoofd van alle mensen.

Respondeo dicendum quod haec est differentia inter corpus hominis naturale et corpus Ecclesiae mysticum, quod membra corporis naturalis sunt omnia simul, membra autem corporis mystici non sunt omnia simul, neque quantum ad esse naturae, quia corpus Ecclesiae constituitur ex hominibus qui fuerunt a principio mundi usque ad finem ipsius; neque etiam quantum ad esse gratiae, quia eorum etiam qui sunt in uno tempore, quidam gratia carent postmodum habituri, aliis eam iam habentibus. Sic igitur membra corporis mystici non solum accipiuntur secundum quod sunt in actu, sed etiam secundum quod sunt in potentia. Quaedam tamen sunt in potentia quae nunquam reducuntur ad actum, quaedam vero quae quandoque reducuntur ad actum, secundum hunc triplicem gradum, quorum unus est per fidem, secundus per caritatem viae, tertius per fruitionem patriae. Sic ergo dicendum est quod, accipiendo generaliter secundum totum tempus mundi, Christus est caput omnium hominum, sed secundum diversos gradus. Primo enim et principaliter est caput eorum qui actu uniuntur sibi per gloriam. Secundo, eorum qui actu uniuntur sibi per caritatem. Tertio, eorum qui actu uniuntur sibi per fidem. Quarto vero, eorum qui sibi uniuntur solum potentia nondum ad actum reducta, quae tamen est ad actum reducenda, secundum divinam praedestinationem. Quinto vero, eorum qui in potentia sibi sunt uniti quae nunquam reducetur ad actum, sicut homines in hoc mundo viventes qui non sunt praedestinati. Qui tamen, ex hoc mundo recedentes, totaliter desinunt esse membra Christi, quia iam nec sunt in potentia ut Christo uniantur. (IIIa q. 8 a. 3 co.)

Het verschil tussen het natuurlijke lichaam van de mens en het mystieke lichaam der Kerk ligt hierin, dat alle ledematen van het natuurlijke lichaam tegelijk bestaan, maar de ledematen van het mystieke lichaam niet, noch wat het natuurlijk bestaan betreft, omdat het lichaam der Kerk wordt gevormd door mensen, die er waren vanaf het begin der wereld tot aan haar einde; noch wat het in genade zijn betreft, omdat van hen, die in dezelfde tijd leven, sommigen de genade missen, maar haar later zullen hebben, terwijl anderen haar reeds bezitten. Zo worden de leden van het mystieke lichaam niet alleen genomen naar wat zij daadwerkelijk zijn, maar ook naar wat zij kunnen zijn. Sommige dingen echter kunnen iets zijn, waartoe zij nooit daadwerkelijk worden gebracht, maar er zijn anderen, die er soms werkelijk toe gebracht worden tot deze drievoudige graad: tot de eerste door het geloof, tot de tweede door de liefde, tot de derde door het genieten in het vaderland. Als wij dus in het algemeen spreken volgens alle tijdperken der wereld, moeten wij zeggen, dat Christus het Hoofd van alle mensen is, maar naar verschillende graad. Op de eerste en voornaamste plaats is Hij het Hoofd van degenen, die daadwerkelijk met Hem verenigd zijn door de glorie. Op de tweede plaats met hen, die daadwerkelijk met Hem verenigd worden door de liefde. Op de derde plaats van hen, die daadwerkelijk met Hem verenigd worden door het geloof. Op de vierde plaats van hen, die alleen het vermogen hebben met Hem verenigd te worden, dat nu nog wel niet tot daadwerkelijkheid is gebracht, maar volgens de goddelijke voorbestemming daartoe zal gebracht worden. Ten vijfde van degenen, die het vermogen hebben met Hem verenigd te worden, dat echter nooit tot daadwerkelijkheid zal worden gebracht, zoals de mensen, die nu op aarde leven, maar niet voorbestemd zijn. Als dezen echter de aarde verlaten, houden zij geheel en al op ledematen van Christus te zijn, omdat het dan ook niet meer mogelijk is, dat zij met Christus verenigd worden.

Ad primum ergo dicendum quod illi qui sunt infideles, etsi actu non sint de Ecclesia, sunt tamen in potentia. Quae quidem potentia in duobus fundatur, primo quidem et principaliter, in virtute Christi, quae sufficiens est ad salutem totius humani generis; secundario, in arbitrii libertate. (IIIa q. 8 a. 3 ad 1)

1 — Al zijn zij, die ongelovig zijn, niet daadwerkelijk leden van de Kerk, toch hebben zij het vermogen daartoe. En dit vermogen berust op twee dingen: op de eerste plaats en voornamelijk op Christus’ kracht, die voldoende is voor het heil van geheel het menselijk geslacht, en ten tweede op de vrijheid van hun wil.

Ad secundum dicendum quod esse Ecclesiam gloriosam, non habentem maculam neque rugam, est ultimus finis, ad quem perducimur per passionem Christi. Unde hoc erit in statu patriae, non autem in statu viae, in quo, si dixerimus quia peccatum non habemus, nosmetipsos seducimus, ut dicitur I Ioan. I. Sunt tamen quaedam, scilicet mortalia, quibus carent illi qui sunt membra Christi per actualem unionem caritatis. Qui vero his peccatis subduntur, non sunt membra Christi actualiter, sed potentialiter, nisi forte imperfecte, per fidem informem, quae unit Christo secundum quid et non simpliciter ut scilicet per Christum homo assequatur vitam gratiae; fides enim sine operibus mortua est, ut dicitur Iac. II. Percipiunt tamen tales a Christo quendam actum vitae, qui est credere, sicut si membrum mortificatum moveatur aliqualiter ab homine. (IIIa q. 8 a. 3 ad 2)

2 — Dat de Kerk « heerlijk, zonder smet of rimpel is », is het laatste doel, waartoe wij door Christus’ lijden worden gebracht. Daarom zal dat de toestand in het hemelse vaderland zijn, maar niet de toestand, als wij op weg erheen zijn, waarin we « als wij zeggen, dat wij geen zonde hebben, onszelf bedriegen », zoals in de Eerste Brief van Johannes (1, 8) staat. Maar er zijn zonden, namelijk de doodzonden, waarvan zij, die daadwerkelijk ledematen van Christus zijn door de vereniging der liefde, vrij zijn. Zij, die deze zonden op hun geweten hebben, zijn niet daadwerkelijk Christus’ ledematen, maar hebben het vermogen ertoe, tenzij alleen onvolmaakt krachtens het niet door de liefde gevormde geloof, dat in zeker opzicht, maar niet zonder beperking met Christus verenigt in die zin, dat de mens door Christus het leven der genade krijgt; want « het geloof is zonder de liefde dood », zoals de Brief van Jacobus (2, 20) zegt. Maar dezen krijgen wel van Christus één levensdaad, namelijk geloven, zoals ook een afgestorven lichaamsdeel nog enigermate door de mens wordt bewogen.

Ad tertium dicendum quod sancti patres non insistebant sacramentis legalibus tanquam quibusdam rebus, sed sicut imaginibus et umbris futurorum. Idem autem est motus in imaginem, inquantum est imago, et in rem, ut patet per philosophum, in libro de memoria et reminiscentia. Et ideo antiqui patres, servando legalia sacramenta, ferebantur in Christum per fidem et dilectionem eandem qua et nos in ipsum ferimur. Et ita patres antiqui pertinebant ad idem corpus Ecclesiae ad quod nos pertinemus. (IIIa q. 8 a. 3 ad 3)

3 — De Heilige Vaders hechtten aan de sacramenten der Wet niet als aan de werkelijkheid, maar als beelden en schaduwen van wat komen ging. Maar het is hetzelfde of men zich tot een beeld precies als beeld of tot het afgebeelde ding richt, zoals de Filosoof bewijst in het boek Over het Geheugen en de Herinnering (1° H.). En daarom richtten de Oudvaders, als zij de sacramenten der Wet onderhielden, zich met hetzelfde geloof en dezelfde liefde op Christus als wij het doen. En daarom behoorden de Oudvaders tot hetzelfde lichaam der Kerk als waartoe wij behoren.

Articulus 4.
Is Christus als mens ook het hoofd der Engelen?

Ad quartum sic proceditur. Videtur quod Christus, secundum quod homo, non sit caput Angelorum. Caput enim et membra sunt unius naturae. Sed Christus, secundum quod homo, non est conformis in natura cum Angelis, sed solum cum hominibus, quia, ut dicitur Heb. II, nusquam Angelos apprehendit, sed semen Abrahae apprehendit. Ergo Christus, secundum quod homo, non est caput Angelorum. (IIIa q. 8 a. 4 arg. 1)

1 — Men beweert, dat Christus als mens niet het Hoofd van de Engelen is. Want het hoofd en de ledematen zijn van dezelfde natuur. Maar Christus is als mens niet aan de Engelen gelijk in natuur, maar alleen aan de mensen, want zoals in de Hebreeënbrief wordt gezegd (2, 16): « heeft Hij niet de engelen zich aangetrokken, maar zich het zaad van Abraham aangetrokken ». Dus is Christus als mens niet het Hoofd der Engelen.

Praeterea, illorum Christus est caput qui pertinent ad Ecclesiam, quae est corpus eius, ut dicitur Ephes. I. Sed Angeli non pertinent ad Ecclesiam, nam Ecclesia est congregatio fidelium; fides autem non est in Angelis; non enim ambulant per fidem, sed per speciem, alioquin peregrinarentur a domino, secundum quod apostolus argumentatur, II Cor. V. Ergo Christus, secundum quod homo, non est caput Angelorum. (IIIa q. 8 a. 4 arg. 2)

2 — Christus is het Hoofd van hen, die tot Zijn Kerk behoren, « die Zijn lichaam is », zoals in de Brief aan de Ephesiërs (1, 23) wordt gezegd. Maar de Engelen behoren niet tot de Kerk, want deze is de vereniging der gelovigen, en de Engelen hebben geen geloof, want « zij wandelen niet in geloof, maar in het aanschouwen », want « anders zouden zij ver van God zijn », zoals de Apostel redeneert in de Tweede Brief aan de Korinthiërs (5, 6 en 7). Dus is Christus als mens het Hoofd der Engelen niet.

Praeterea, Augustinus dicit, super Ioan., quod sicut verbum quod erat a principio apud patrem, vivificat animas, ita verbum caro factum vivificat corpora, quibus Angeli carent. Sed verbum caro factum est Christus secundum quod homo. Ergo Christus, secundum quod homo, non influit vitam Angelis. Et ita, secundum quod homo, non est caput Angelorum. (IIIa q. 8 a. 4 arg. 3)

3 — Augustinus zegt in zijn Commentaar op Johannes (19e en 23e Trakt.), dat « zoals het Woord, dat van eeuwigheid was, de zielen levend maakt, zo ook het mensgeworden Woord de lichamen levend maakt », die de Engelen niet hebben. Maar het mensgeworden Woord is Christus als mens. Dus geeft Christus als mens de Engelen het leven niet. En dus is Hij als mens het Hoofd der Engelen niet.

Sed contra est quod apostolus dicit, Coloss. II, qui est caput omnis principatus et potestatis. Et eadem ratio est de Angelis aliorum ordinum. Ergo Christus est caput Angelorum. (IIIa q. 8 a. 4 s. c.)

Maar daartegenover staat wat de Apostel zegt in de Brief aan de Colossensen (2, 10): « Hij is het Hoofd van alle Heerschappen en Machten ». En met de andere koren der Engelen is het hetzelfde. Dus is Christus het Hoofd der Engelen.

Respondeo dicendum quod, sicut dictum est, ubi est unum corpus, necesse est ponere unum caput. Unum autem corpus similitudinarie dicitur una multitudo ordinata in unum secundum distinctos actus sive officia. Manifestum est autem quod ad unum finem, qui est gloria divinae fruitionis, ordinantur et homines et Angeli. Unde corpus Ecclesiae mysticum non solum consistit ex hominibus, sed etiam ex Angelis. Totius autem huius multitudinis Christus est caput, quia propinquius se habet ad Deum, et perfectius participat dona ipsius, non solum quam homines, sed etiam quam Angeli; et de eius influentia non solum homines recipiunt, sed etiam Angeli. Dicitur enim Ephes. I, quod constituit eum, scilicet Christum Deus pater, ad dexteram suam in caelestibus, supra omnem principatum et potestatem et virtutem et dominationem, et omne nomen quod nominatur non solum in hoc saeculo, sed etiam in futuro, et omnia subiecit sub pedibus eius. Et ideo Christus non solum est caput hominum, sed etiam Angelorum. Unde Matth. IV legitur quod accesserunt Angeli et ministrabant ei. (IIIa q. 8 a. 4 co.)

Waar één lichaam is, moeten wij, zoals wij zeiden (1° Art., Antw. op de 2° B.), één hoofd aannemen. Maar in beeldspraak noemt men een op één doel gerichte menigte met verschillende werkzaamheden en plichten een lichaam. Nu is het duidelijk, dat zowel Engelen als mensen op hetzelfde doel zijn gericht, nl. de heerlijkheid van het genieten van God. Daarom bestaat het mystieke lichaam der Kerk niet alleen uit mensen, maar ook uit Engelen. En het Hoofd van deze hele menigte is Christus, want Hij staat dichter bij God en ontvangt Zijn gaven niet alleen volmaakter dan de mensen, maar ook dan de Engelen; en van Zijn genadenstroom ontvangen niet alleen de mensen, maar ook de Engelen. Want in de Brief aan de Ephesiërs (1, 20) wordt gezegd, dat God de Vader Hem, dwz. Christus « plaatste aan Zijn rechterhand in de hemel boven alle heerlijkheid en macht en kracht en hoogheid, en boven elke naam, die genoemd wordt, niet alleen in deze wereld, maar ook in de toekomstige; en alles heeft Hij onder Zijn voeten gesteld ». En dus is Christus niet alleen het Hoofd der mensen, maar ook van de Engelen. Daarom ook lezen wij bij Mattheüs (4, 11), dat « de Engelen kwamen en Hem dienden ».

Ad primum ergo dicendum quod influentia Christi super omnes homines principaliter quidem est quantum ad animas, secundum quas homines conveniunt cum Angelis in natura generis, licet non in natura speciei. Et huius conformitatis ratione Christus potest dici caput Angelorum, licet deficiat conformitas quantum ad corpora. (IIIa q. 8 a. 4 ad 1)

1 — Christus' invloed over alle mensen gaat wel hoofdzakelijk naar hun zielen uit, waarin de mensen met de engelen overeenkomen wat de generieke, niet wat de soortelijke natuur betreft. En om deze overeenkomst kan Christus het hoofd der engelen worden genoemd, al ontbreekt zij wat de lichamen betreft.

Ad secundum dicendum quod Ecclesia secundum statum viae est congregatio fidelium, sed secundum statum patriae est congregatio comprehendentium. Christus autem non solum fuit viator, sed etiam comprehensor. Et ideo non solum fidelium, sed etiam comprehendentium est caput, utpote plenissime habens gratiam et gloriam. (IIIa q. 8 a. 4 ad 2)

2 — De Kerk beschouwd naar haar toestand hier op aarde is de vereniging der gelovigen, maar naar haar toestand in het vaderland is zij de vereniging van hen die bereikt hebben. Nu was Christus niet alleen op weg naar het vaderland, maar Hij had het ook bereikt. En dus is Hij niet alleen het Hoofd van de gelovigen, maar ook van hen die bereikt hebben, omdat Hij de hoogste maat van genade en glorie heeft.

Ad tertium dicendum quod Augustinus ibi loquitur secundum quandam assimilationem causae ad effectum, prout scilicet res corporalis agit in corpora, et res spiritualis in res spirituales. Tamen humanitas Christi, ex virtute spiritualis naturae, scilicet divinae, potest aliquid causare non solum in spiritibus hominum, sed etiam in spiritibus Angelorum, propter maximam coniunctionem eius ad Deum, scilicet secundum unionem personalem. (IIIa q. 8 a. 4 ad 3)

3 — Augustinus spreekt hier volgens een gelijkenis tussen oorzaak en gevolg, in zover een lichamelijk ding op lichamen inwerkt en een geest op geesten. Toch kan Christus’ mensheid door de kracht van de geestelijke, dwz. goddelijke natuur, ook iets teweegbrengen niet alleen in de geesten van de mensen, maar ook in de geesten der Engelen om Zijn allerhoogste vereniging met God, nl. die in persoon.

Articulus 5.
Is de genade, waardoor Christus het Hoofd der Kerk is, dezelfde als die Hij als op zichzelf staand mens bezit?

Ad quintum sic proceditur. Videtur quod non sit eadem gratia qua Christus est caput Ecclesiae, cum gratia singulari illius hominis. Dicit enim apostolus, Rom. V, si unius delicto multi mortui sunt, multo magis gratia Dei et donum in gratia unius hominis Iesu Christi in plures abundavit. Sed aliud est peccatum actuale ipsius Adae, et aliud peccatum originale, quod traduxit in posteros. Ergo alia est gratia personalis, quae est propria ipsius Christi, et alia est gratia eius inquantum est caput Ecclesiae, quae ab ipso ad alios derivatur. (IIIa q. 8 a. 5 arg. 1)

1 — Men beweert, dat de genade, waardoor Christus Hoofd der Kerk is, niet dezelfde is als die Hij als op zichzelf staand mens bezit. Want de Apostel zegt in de Brief aan de Romeinen (5, 15): « Als door de val van een velen gestorven zijn, is de genade en gave van God in de genade van de ene mens Jesus Christus nog veel meer in velen overvloedig geweest ». Maar de zondedaad in Adam was iets anders als de erfzonde, die hij op zijn nakomelingen heeft overgebracht. Dus is ook de persoonlijke genade van Christus, die Hem eigen is, iets anders dan Zijn genade als Hoofd der Kerk, die van Hem op anderen wordt overgebracht.

Praeterea, habitus distinguuntur secundum actus. Sed ad alium actum ordinatur in Christo gratia eius personalis, scilicet ad sanctificationem illius animae, et ad alium actum ordinatur gratia capitis, scilicet ad sanctificandum alios. Ergo alia est gratia personalis ipsius Christi, et alia est gratia eius inquantum est caput Ecclesiae. (IIIa q. 8 a. 5 arg. 2)

2 — De hebbelijkheden worden onderscheiden door de handelingen, die zij voortbrengen. Nu is Christus’ persoonlijke genade op iets anders, namelijk op de heiligheid van zijn ziel gericht, dan de genade als Hoofd, die namelijk gericht is op de heiliging van anderen. Dus is de persoonlijke genade van Christus zelf iets anders als zijn genade als Hoofd der Kerk.

Praeterea, sicut supra dictum est, in Christo distinguitur triplex gratia, scilicet gratia unionis, gratia capitis, et gratia singularis illius hominis. Sed gratia singularis Christi est alia a gratia unionis. Ergo est etiam alia a gratia capitis. (IIIa q. 8 a. 5 arg. 3)

3 — Zoals wij boven zeiden, onderscheidt men in Christus drie genaden: nl. die der vereniging, die van Hoofd te zijn en de persoonlijke genade als een bepaald mens. Maar de persoonlijke genade is een andere dan die der vereniging. Dus is zij ook een andere dan die van Hoofd te zijn.

Sed contra est quod dicitur Ioan. I, de plenitudine eius omnes accepimus. Secundum hoc autem est caput nostrum, quod ab eo accipimus. Ergo secundum hoc quod habet plenitudinem gratiae, est caput nostrum. Plenitudinem autem gratiae habuit secundum quod perfecte fuit in illo gratia personalis, ut supra dictum est. Ergo secundum gratiam personalem est caput nostrum. Et ita non est alia gratia capitis, et alia gratia personalis. (IIIa q. 8 a. 5 s. c.)

Daartegenover staat echter, wat wij bij Johannes vinden (1, 16): « Van Zijn genade hebben wij allen ontvangen ». Nu is Hij juist hierom Hoofd, dat wij van Hem ontvangen. Dus is Hij ons Hoofd in zover Hij de volheid der genade heeft. Maar Hij heeft de volheid der genade, omdat, zoals wij zeiden, de persoonlijke genade in alle volmaaktheid in Hem was. Dus is Hij ons Hoofd door de persoonlijke genade. En dus is de genade van Hoofd te zijn geen andere dan de persoonlijke genade.

Respondeo dicendum quod unumquodque agit inquantum est ens actu. Oportet autem quod sit idem actu quo aliquid est actu, et quo agit, et sic idem est calor quo ignis est calidus, et quo calefacit. Non tamen omnis actus quo aliquid est actu, sufficit ad hoc quod sit principium agendi in alia, cum enim agens sit praestantius patiente, ut Augustinus dicit, XII super Gen. ad Litt., et philosophus, in III de anima, oportet quod agens in alia habeat actum secundum eminentiam quandam. Dictum est autem supra quod in anima Christi recepta est gratia secundum maximam eminentiam. Et ideo ex eminentia gratiae quam accepit, competit sibi quod gratia illa ad alios derivetur. Quod pertinet ad rationem capitis. Et ideo eadem est secundum essentiam gratia personalis qua anima Christi est iustificata, et gratia eius secundum quam est caput Ecclesiae iustificans alios, differt tamen secundum rationem. (IIIa q. 8 a. 5 co.)

Alles werkt in zover het daadwerkelijk iets is. Nu moet het hetzelfde daadwerkelijke beginsel zijn, waardoor iets daadwerkelijk is en waardoor het werkt; en zo is het dezelfde warmte, waardoor het vuur warm is en verwarmt. Maar niet iedere act, waardoor iets daadwerkelijk iets is, is voldoende om beginsel van inwerking op iets anders te zijn; want omdat « wat werkt hoger staat dan wat ondergaat », zoals Augustinus (12° B., Verkl. der Genesis, 16° H.) en de Filosoof (in het 3° B., Over de Ziel) zeggen, moet datgene wat op anderen inwerkt een act hebben, die boven anderen uitsteekt. Nu hebben wij vroeger gezegd, dat de genade in Christus’ ziel in de hoogste graad van volmaaktheid ontvangen is. En zo komt het Hem om de uitstekendheid van de genade, die Hij ontving, toe, dat die genade van Hem op anderen overvloeit. Dat behoort tot het begrip hoofd. En daarom is de persoonlijke genade, waardoor Christus’ ziel rechtvaardig is gemaakt, naar haar wezen dezelfde als die, waardoor Hij het Hoofd der Kerk is, dat anderen heilig maakt; het onderscheid maken wij met ons verstand.

Ad primum ergo dicendum quod peccatum originale in Adam, quod est peccatum naturae, derivatum est a peccato actuali ipsius, quod est peccatum personale, quia in eo persona corrupit naturam; qua corruptione mediante, peccatum primi hominis derivatur ad posteros, secundum quod natura corrupta corrumpit personam. Sed gratia non derivatur a Christo in nos mediante natura humana, sed per solam personalem actionem ipsius Christi. Unde non oportet in Christo distinguere duplicem gratiam, quarum una respondeat naturae, alia personae, sicut in Adam distinguitur peccatum naturae et personae. (IIIa q. 8 a. 5 ad 1)

1 — De erfzonde in Adam, die een zonde van de natuur is, komt van zijn zondedaad, die een persoonlijke is, omdat de persoon in hem de natuur bedierf; en door dat bederf wordt de zonde van de eerste mens op zijn nakomelingen overgebracht, in zover de bedorven natuur haar bederf op de persoon overbrengt. Maar de genade wordt van Christus op ons niet door de menselijke natuur overgebracht, maar alleen door de persoonlijke werkzaamheid van Christus zelf. Daarom behoeft men in Christus geen dubbele genade te onderscheiden, waarvan een aan de natuur en een aan de persoon beantwoordt, zoals men in Adam natuurzonde en persoonlijke zonde onderscheidt.

Ad secundum dicendum quod diversi actus quorum unus est ratio et causa alterius, non diversificant habitum. Actus autem personalis gratiae, qui est sanctum facere formaliter habentem, est ratio iustificationis aliorum, quae pertinet ad gratiam capitis. Et inde est quod per huiusmodi differentiam non diversificatur essentia habitus. (IIIa q. 8 a. 5 ad 2)

2 — Meerdere daden, waarvan de een de oorzaak en reden van bestaan van de andere is, geven geen meervoudigheid van hebbelijkheden. Nu is de daad van de persoonlijke genade, namelijk dengene die haar bezit formeel heilig maakt, de reden van bestaan van het heilig maken van anderen, wat tot de genade van het Hoofd behoort. En dus krijgen wij door dit verschil geen wezenlijk onderscheid tussen de hebbelijkheden.

Ad tertium dicendum quod gratia personalis et gratia capitis ordinantur ad aliquem actum, gratia autem unionis non ordinatur ad actum, sed ad esse personale. Et ideo gratia personalis et gratia capitis conveniunt in essentia habitus, non autem gratia unionis. Quamvis gratia personalis possit quodammodo dici gratia unionis, prout facit congruitatem quandam ad unionem. Et secundum hoc, una per essentiam est gratia unionis et gratia capitis et gratia singularis personae, sed differens sola ratione. (IIIa q. 8 a. 5 ad 3)

3 — De persoonlijke genade en de genade van Hoofd te zijn hebben een daad tot doel, maar de genade van vereniging richt zich niet op een daad, maar op het persoonlijke zijn. En daarom zijn de persoonlijke genade en de genade van Hoofd te zijn in wezen een hebbelijkheid, maar de genade der vereniging niet. Toch kan men de persoonlijke genade wel in zekere zin een genade van vereniging noemen, in zover zij een soort geschiktheid voor de aanneming teweeg brengt. En onder dit opzicht zijn genade van vereniging en genade van Hoofd te zijn en persoonlijke genade in wezen een, en maakt alleen het verstand onderscheid.

Articulus 6.
Is het eigen aan Christus Hoofd der Kerk te zijn?

Ad sextum sic proceditur. Videtur quod esse caput Ecclesiae non sit proprium Christo. Dicitur enim I Reg. XV, cum esses parvulus in oculis tuis, caput in tribubus Israel factus es. Sed una est Ecclesia in novo et in veteri testamento. Ergo videtur quod, eadem ratione, alius homo praeter Christum potest esse caput Ecclesiae. (IIIa q. 8 a. 6 arg. 1)

1 — Men beweert, dat het Hoofd der Kerk te zijn niet eigen is aan Christus. Want in het eerste boek der Koningen wordt gezegd (15, 17): « Toen gij nog klein waart in uw eigen ogen, zijt gij hoofd geworden onder de stammen van Israël ». Nu is de Kerk in het Nieuwe en Oude Testament een. Dus schijnt om dezelfde reden een ander mens als Christus hoofd der Kerk te kunnen zijn.

Praeterea, ex hoc Christus dicitur caput Ecclesiae quod gratiam influit Ecclesiae membris. Sed etiam ad alios pertinet gratiam aliis praebere, secundum illud Ephes. IV, omnis sermo malus ab ore vestro non procedat, sed si quis bonus est ad aedificationem fidei, ut det gratiam audientibus. Ergo videtur quod etiam alii quam Christo competat esse caput Ecclesiae. (IIIa q. 8 a. 6 arg. 2)

2 — Christus wordt hierom Hoofd der Kerk genoemd, dat Hij de genade stort in de ledematen der Kerk. Maar ook aan anderen schijnt het toe te komen anderen genade te schenken, volgens de Ephesiërsbrief (4, 29): « Uit uw mond kome geen vuile taal, maar alleen goede woorden, die kunnen stichten, zodat zij de genade brengen aan de hoorders ». Dus schijnt het ook aan anderen als Christus toe te komen Hoofd der Kerk te zijn.

Praeterea, Christus, ex eo quod praeest Ecclesiae, non solum dicitur caput, sed etiam pastor et fundamentum Ecclesiae. Sed non soli sibi Christus retinuit nomen pastoris, secundum illud I Pet. V, cum apparuerit princeps pastorum, percipietis immarcescibilem gloriae coronam. Nec etiam nomen fundamenti, secundum illud Apoc. XXI, murus civitatis habens fundamenta duodecim. Ergo videtur quod nec etiam nomen capitis sibi soli retinuerit. (IIIa q. 8 a. 6 arg. 3)

3 — Omdat Christus de Kerk leidt, wordt Hij niet alleen Hoofd genoemd, maar ook « Herder » en « Grondslag ». Christus echter heeft de naam van Herder niet voor zichzelf alleen gehouden volgens de Eerste Brief van Petrus (5, 4): « Als de Vorst der Herders verschenen zal zijn, zult gij de onvergankelijke kroon der heerlijkheid ontvangen ». En evenmin die van grondslag, volgens het boek der Openbaring (21, 14): « De muur der stad heeft twaalf grondslagen ». Dus schijnt Hij ook de naam van Hoofd niet voor zichzelf te hebben gehouden.

Sed contra est quod dicitur Coloss. II, caput Ecclesiae est ex quo corpus, per nexus et coniunctiones subministratum et constructum, crescit in augmentum Dei. Sed hoc soli Christo convenit. Ergo solus Christus est caput Ecclesiae. (IIIa q. 8 a. 6 s. c.)

Maar daartegenover staat het woord uit de Brief aan de Colossensen (2, 15): « Het is het Hoofd der Kerk, waaruit het ganse lichaam door gewrichten en vezels vastgehouden, gestut en samengehouden wordt en groeit tot goddelijke rijpheid ». Maar dat komt alleen aan Christus toe. Dus is alleen Christus het Hoofd der Kerk.

Respondeo dicendum quod caput in alia membra influit dupliciter. Uno modo, quodam intrinseco influxu, prout virtus motiva et sensitiva a capite derivatur ad cetera membra. Alio modo, secundum exteriorem quandam gubernationem, prout scilicet secundum visum et alios sensus, qui in capite radicantur, dirigitur homo in exterioribus actibus. Interior autem effluxus gratiae non est ab aliquo nisi a solo Christo, cuius humanitas, ex hoc quod est divinitati adiuncta, habet virtutem iustificandi. Sed influxus in membra Ecclesiae quantum ad exteriorem gubernationem, potest aliis convenire. Et secundum hoc, aliqui alii possunt dici capita Ecclesiae, secundum illud Amos VI, optimates capita populorum. Differenter tamen a Christo. Primo quidem, quantum ad hoc, quod Christus est caput omnium eorum qui ad Ecclesiam pertinent secundum omnem locum et tempus et statum, alii autem homines dicuntur capita secundum quaedam specialia loca, sicut episcopi suarum Ecclesiarum; vel etiam secundum determinatum tempus, sicut Papa est caput totius Ecclesiae, scilicet tempore sui pontificatus; et secundum determinatum statum, prout scilicet sunt in statu viatoris. Alio modo, secundum quod Christus est caput Ecclesiae propria virtute et auctoritate, alii vero dicuntur capita inquantum vicem gerunt Christi; secundum illud II Cor. II, nam et ego, quod donavi, si quid donavi, propter vos, in persona Christi; et II Cor. V, pro Christo legatione fungimur, tanquam Deo exhortante per nos. (IIIa q. 8 a. 6 co.)

Het hoofd heeft een dubbele invloed op de ledematen. Ten eerste door een soort innerlijke inwerking, in zover de vermogens van beweging en zintuiglijk leven van het hoofd op de andere ledematen worden overgebracht. En daarnaast door een soort uiterlijke besturing, in zover namelijk de mens in zijn uiterlijke daden wordt bestuurd door het gezicht en de andere zintuigen, die in het hoofd hun plaats hebben. Nu komt de inwendige genadestroom van niemand anders dan van Christus, wiens mensheid, omdat zij met de godheid verbonden is, het vermogen heeft om rechtvaardig te maken. Maar het beïnvloeden van de ledematen der Kerk, wat het uitwendig bestuur betreft, kan ook aan anderen toekomen. En zo kunnen ook anderen hoofden der Kerk genoemd worden naar het woord van Amos (6, 1): « De voornamen zijn de hoofden der volken ». Maar anders dan Christus. Ten eerste hierom, dat Christus het Hoofd is van allen, die tot de Kerk behoren, in alle plaatsen en tijden en toestanden; terwijl de andere mensen hoofden worden genoemd op bepaalde plaatsen als de bisschoppen in hun kerken; of gedurende bepaalde tijden, zoals de Paus het Hoofd is der gehele Kerk, namelijk gedurende de tijd van zijn Pontificaat; of in een bepaalde toestand, namelijk zolang zij nog pelgrims naar de eeuwigheid zijn. En daarnaast hierom, dat Christus Hoofd der Kerk is door eigen macht en gezag; maar de anderen worden hoofden genoemd als plaatsbekleeders van Christus volgens de Tweede Brief aan de Korinthiërs (2, 10): « Wat ik gegeven heb, als ik iets gegeven heb, heb ik dat om uwentwil in Christus' naam gedaan ». en (5, 20): « In Christus' naam treden wij als gezanten op, alsof God door ons vermaant ».

Ad primum ergo dicendum quod verbum illud intelligitur secundum quod ratio capitis consideratur ex exteriori gubernatione, prout rex dicitur caput regni sui. (IIIa q. 8 a. 6 ad 1)

1 — Deze tekst moet men zo begrijpen, dat men hier het hoofd zijn beschouwt in het uiterlijke bestuur, zoals de koning hoofd van zijn rijk wordt genoemd.

Ad secundum dicendum quod homo non dat gratiam interius influendo sed exterius persuadendo ad ea quae sunt gratiae. (IIIa q. 8 a. 6 ad 2)

2 — De mens geeft de genade niet door een innerlijke invloed, maar door uiterlijk te overreden tot wat met de genade samenhangt.

Ad tertium dicendum quod, sicut dicit Augustinus, super Ioan., si praepositi Ecclesiae pastores sunt, quomodo unus pastor est, nisi quia sunt illi omnes unius membra pastoris? Et similiter alii possunt dici fundamenta et capita, inquantum sunt unius capitis et fundamenti membra. Et tamen, sicut Augustinus ibidem dicit, quod pastor est, dedit membris suis, ostium vero se nemo nostrum dicit; hoc sibi ipse proprium tenuit. Et hoc ideo quia in ostio importatur principalis auctoritas, inquantum ostium est per quod omnes ingrediuntur in domum, et ipse solus Christus est per quem accessum habemus in gratiam istam in qua stamus. Per alia vero nomina praedicta potest importari auctoritas non solum principalis, sed etiam secundaria. (IIIa q. 8 a. 6 ad 3)

3 — Het is zoals Augustinus zegt in zijn Commentaar op Johannes (46e Tract.): « Als de leiders der Kerk herders zijn, hoe kan men dan spreken van één herder, als die allen niet de ledematen van een herder zijn? » En evenzo kan men anderen grondslagen en hoofden noemen, in zover zij de ledematen zijn van één grondslag en hoofd. En toch is het waar, wat Augustinus op dezelfde plaats zegt (47e Tr.): « Herder te zijn heeft Hij aan anderen gegeven, maar niemand van ons noemt zich de deur; want dat heeft Hij als iets eigens voor zich gehouden ». En dat is hierom, dat de term deur het voornaamste gezag insluit, omdat het de deur is, waardoor allen het huis binnen gaan; en Christus zelf is de enige, « waardoor wij toegang hebben gekregen tot deze genade, waardoor wij vast staan » (Brief aan de Romeinen, 5, 2). Maar met de andere aangehaalde namen kan niet alleen het voornaamste, maar ook het ondergeschikte gezag worden aangeduid.

Articulus 7.
Is de duivel het hoofd van alle zondaars?

Ad septimum sic proceditur. Videtur quod Diabolus non sit caput malorum. Ad rationem enim capitis pertinet quod influat sensum et motum in membra, ut dicit quaedam Glossa, ad Ephes. I, super illud, ipsum dedit caput, et cetera. Sed Diabolus non habet virtutem influendi malitiam peccati, quod ex voluntate peccantis procedit. Ergo Diabolus non potest dici caput malorum. (IIIa q. 8 a. 7 arg. 1)

1 — Men beweert, dat de duivel niet het hoofd is van de zondaars. Want het begrip hoofd sluit in waarneming en beweging in de ledematen te storten, zoals een glossa zegt bij deze tekst uit de Ephesiërsbrief (1, 18): « Hem stelde Hij aan als Hoofd ». De duivel heeft echter de macht niet de boosheid der zonde, die van de wil van de zondaar komt, in te storten. Dus kan men de duivel geen hoofd der zondaars noemen.

Praeterea, per quodlibet peccatum fit homo malus. Sed non omnia peccata sunt a Diabolo. Quod quidem manifestum est de peccatis Daemonum, qui non ex persuasione alterius peccaverunt. Similiter etiam nec omne peccatum hominis ex Diabolo procedit, dicitur enim in libro de ecclesiasticis dogmatibus, non omnes cogitationes nostrae malae semper Diaboli instinctu excitantur, sed aliquoties ex motu arbitrii nostri emergunt. Ergo Diabolus non est caput omnium malorum. (IIIa q. 8 a. 7 arg. 2)

2 — Door iedere zonde wordt de mens een zondaar. Maar niet alle zonden komen van de duivel. Dat blijkt duidelijk uit de zonde van de duivels, die niet op aanraden van een ander zondigden. En evenmin komt iedere zonde der mensen van de duivel; want het boek Over de Leerstukken der Kerk zegt: « Niet al onze slechte gedachten worden steeds door het aanstoken van de duivel opgewekt, maar soms duiken zij op uit de werkzaamheid van ons verstand ». Dus is de duivel het hoofd der zondaars niet.

Praeterea, unum caput uni corpori praeficitur. Sed tota multitudo malorum non videtur habere aliquid in quo uniantur, quia malum malo contingit esse contrarium; contingit enim ex diversis defectibus, ut Dionysius dicit, IV cap. de Div. Nom. Ergo Diabolus non potest dici caput omnium malorum. (IIIa q. 8 a. 7 arg. 3)

3 — Een hoofd past op één lichaam. Maar de hele menigte der zondaars schijnt niets te hebben, dat hen verenigt, want « soms staat kwaad tegenover kwaad »; omdat het voortkomt « uit verschillende gebreken », zoals Dionysius zegt in het boek Over de Namen van God (4e H.). Dus kan men de duivel niet het hoofd van alle zondaars noemen.

Sed contra est quod, super illud Iob XVIII, memoria illius pereat de terra, dicit Glossa, de unoquoque iniquo dicitur ut ad caput, idest Diabolum, revertatur. (IIIa q. 8 a. 7 s. c.)

Hiertegenover staat echter, dat de Glossa, bij het woord van Job (18, 17): « De herinnering aan hem moge van de aarde verdwijnen », zegt: « Van iedere onrechtvaardige wordt hier gezegd, dat hij naar zijn hoofd, dwz. de duivel moge terugkeren ».

Respondeo dicendum quod, sicut supra dictum est, caput non solum interius influit membris, sed etiam exterius gubernat, eorum actus dirigendo ad aliquem finem. Sic igitur potest dici aliquis caput alicuius multitudinis vel secundum utrumque, scilicet secundum interiorem influxum et exteriorem gubernationem, et sic est Christus caput Ecclesiae, ut dictum est. Vel secundum solam exteriorem gubernationem, et sic quilibet princeps vel praelatus est caput multitudinis sibi subiectae. Et per hunc modum dicitur Diabolus caput omnium malorum, nam, ut dicitur Iob XLI, ipse est rex super omnes filios superbiae. Pertinet autem ad gubernatorem ut eos quos gubernat ad suum finem perducat. Finis autem Diaboli est aversio rationalis creaturae a Deo, unde a principio hominem ab obedientia divini praecepti removere tentavit. Ipsa autem aversio a Deo habet rationem finis inquantum appetitur sub specie libertatis, secundum illud Ierem. II, a saeculo confregisti iugum, rupisti vincula, dixisti, non serviam. Inquantum igitur ad hunc finem aliqui adducuntur peccando, sub Diaboli regimine et gubernatione cadunt. Et ex hoc dicitur eorum caput. (IIIa q. 8 a. 7 co.)

Zoals vroeger werd gezegd (Vorig Art.). heeft het hoofd niet alleen een innerlijke invloed op de ledematen, maar beweegt ze ook uiterlijk door ze op een doel te richten. En dus kan iemand hoofd van een menigte worden genoemd ofwel in beide opzichten, en zo is Christus het hoofd der Kerk, zoals wij zeiden (t. a. p.); of alleen wat het uiterlijk bestuur betreft en zo is iedere vorst en prelaat het hoofd van de aan hem onderworpen menigte. En op deze manier wordt de duivel het hoofd van alle zondaars genoemd, want zoals in het boek Job wordt gezegd (41, 25): « Hij is de koning over alle zonen van de hoogmoed ». Nu behoort het tot de taak van een bestuurder, dat hij hen, die hij bestuurt, tot zijn doel brengt. En het doel van de duivel is het afwenden van het redelijke schepsel van God; daarom trachtte hij vanaf het begin de mens van de gehoorzaamheid aan het goddelijke gebod af te brengen. Het afwenden zelf van God kan als een soort vrijheid, als een doel worden beschouwd, naar Jeremias (2,20): « Van eeuwigheid hebt gij het juk gebroken, de boeien los gemaakt en gezegd Ik zal niet dienstbaar zijn ». In zover nu sommigen door te zondigen tot dit doel worden verleid, vallen zij onder de heerschappij en het bestuur van de duivel. En daarom wordt hij hun hoofd genoemd.

Ad primum ergo dicendum quod, licet Diabolus non influat interius rationali menti, tamen suggerendo inducit ad malum. (IIIa q. 8 a. 7 ad 1)

1 — Al heeft de duivel geen innerlijke invloed op het redelijke verstand, toch brengt hij door inblazing tot de zonde.

Ad secundum dicendum quod gubernator non semper suggerit singulis ut eius voluntati obediant, sed proponit omnibus signum suae voluntatis, ad cuius sequelam aliqui excitantur inducti, alii sponte propria, sicut patet in duce exercitus, cuius vexillum sequuntur milites etiam nullo persuadente. Sic igitur primum peccatum Diaboli, qui ab initio peccat, ut dicitur I Ioan. III, propositum est omnibus ad sequendum, quod quidam imitantur per suggestionem ipsius, quidam propria sponte absque ulla suggestione. Et secundum hoc, omnium malorum caput est Diabolus, inquantum illum imitantur, secundum illud Sap. II, invidia Diaboli mors introivit in orbem terrarum, imitantur autem illum qui sunt ex parte illius. (IIIa q. 8 a. 7 ad 2)

2 — Een bestuurder geeft niet altijd iedere afzonderlijk in, dat zij aan zijn wil gehoorzamen, maar hij toont aan allen het teken van zijn wil, dat door sommigen na overreding wordt gevolgd, en door anderen uit eigen beweging, zoals blijkt uit de aanvoerder van een leger, wiens vaandel de soldaten volgen zonder dat iemand hen ertoe aanspoort. Zo is dan de eerste zonde van de duivel, « die vanaf het begin heeft gezondigd », zoals in de Eerste Brief van Johannes (3, 8) staat, aan allen ter navolging voorgesteld; en sommigen volgen dat na op zijn aansporen, en anderen uit eigen beweging zonder enige aansporing. En hierom is de duivel het hoofd der zondaars, in zover zij hem navolgen volgens het boek der Wijsheid (2, 24 en 25): « Door de nijd van de duivel kwam de dood op de wereld; in hem volgen zij, die aan zijn kant staan, na ».

Ad tertium dicendum quod omnia peccata conveniunt in aversione a Deo, licet ad invicem differant secundum conversionem ad diversa commutabilia bona. (IIIa q. 8 a. 7 ad 3)

3 — Alle zonden hebben het zich afwenden van God gemeen, al verschillen zij onderling door het zich wenden tot verschillende vergankelijke goederen.

Articulus 8.
Is de Antichrist het hoofd der zondaars?

Ad octavum sic proceditur. Videtur quod Antichristus non sit caput malorum. Unius enim corporis non sunt diversa capita. Sed Diabolus est caput multitudinis malorum. Non ergo Antichristus est eorum caput. (IIIa q. 8 a. 8 arg. 1)

1 — Men beweert, dat de Antichrist het hoofd der zondaars niet is. Want een lichaam heeft niet verschillende hoofden. Nu is de duivel het hoofd van de menigte der zondaars. Dus is de Antichrist hun hoofd niet.

Praeterea, Antichristus est membrum Diaboli. Sed caput distinguitur a membris. Ergo Antichristus non est caput malorum. (IIIa q. 8 a. 8 arg. 2)

2 — De Antichrist is een der ledematen van de duivel. Maar het hoofd is van de ledematen onderscheiden. Dus is de Antichrist het hoofd der zondaars niet.

Praeterea, caput habet influentiam in membra. Sed Antichristus nullam habet influentiam in malos homines qui eum praecesserunt. Ergo Antichristus non est caput malorum. (IIIa q. 8 a. 8 arg. 3)

3 — Het hoofd heeft invloed op de ledematen. Maar de Antichrist heeft geen invloed op de mensen, die er voor hem waren. Dus is de Antichrist het hoofd der zondaars niet.

Sed contra est quod Iob XXI, super illud, interrogate quemlibet de viatoribus, dicit Glossa, dum de omnium malorum corpore loqueretur, subito ad omnium iniquorum caput, Antichristum, verba convertit. (IIIa q. 8 a. 8 s. c.)

Maar daartegenover staat, dat de Glossa bij Job (21, 29): « Ondervraag alle reizigers », zegt: « Terwijl hij over het lichaam van alle zondaars spreekt, springt hij plotseling op de antichrist, het hoofd van alle onrechtvaardigen, over ».

Respondeo dicendum quod, sicut supra dictum est, in capite naturali tria inveniuntur, scilicet ordo, perfectio et virtus influendi. Quantum ergo ad ordinem temporis, non dicitur esse Antichristus caput malorum, quasi eius peccatum praecesserit, sicut praecessit peccatum Diaboli. Similiter etiam non dicitur esse malorum caput propter virtutem influendi. Si enim aliquos sui temporis ad malum sit conversurus, exterius inducendo; non tamen illi qui ante eum fuerunt, ab ipso sunt in malitiam inducti, nec eius malitiam sunt imitati. Unde secundum hoc non posset dici caput omnium malorum, sed aliquorum. Relinquitur igitur quod dicatur caput omnium malorum propter malitiae perfectionem. Unde super illud II Thess. II, ostendens se tanquam sit Deus, dicit Glossa, sicut in Christo omnis plenitudo divinitatis inhabitavit, ita in Antichristo plenitudo omnis malitiae, non quidem ita quod humanitas eius sit assumpta a Diabolo in unitate personae, sicut humanitas Christi a filio Dei; sed quia Diabolus malitiam suam eminentius ei influit suggerendo quam omnibus aliis. Et secundum hoc, omnes alii mali qui praecesserunt sunt quasi quaedam figura Antichristi, secundum illud II Thess. II, mysterium iam operatur iniquitatis. (IIIa q. 8 a. 8 co.)

Zoals boven werd gezegd (1° Art.), vinden wij in een natuurlijk hoofd drie dingen, nl. rangorde, volmaaktheid en macht om te beïnvloeden. Wat dus de rangorde in tijd betreft, is de Antichrist het hoofd van de zondaars niet, alsof zijn zonde het eerst was gekomen, zoals de zonde van de duivel de eerste was. Evenmin wordt hij het hoofd der zondaars genoemd om het verwogen invloed uit te oefenen. Want al zou hij ook door uiterlijke beïnvloeding sommige tijdgenoten tot het kwaad brengen, zijn toch zij, die voor hem waren, niet door hem tot de zonde gebracht en hebben zijn boosheid niet nagevolgd. En in dit opzicht zou hij dus niet het hoofd van alle zondaars kunnen worden genoemd, maar van enkelen. Er blijft dus alleen over, dat hij om de volmaaktheid van zijn boosheid het hoofd van alle zondaars wordt genoemd. Daarom zegt de Glossa bij het woord uit de Tweede Brief aan de Thessalonicensen (2, 4): « Zich vertoonend alsof hij God was », « Zoals in Christus de gehele volheid der godheid heeft gewoond, zo in de Antichrist de volheid van alle zonde ». Maar niet zo, dat zijn mensheid door de duivel in eenheid van persoon zou aangenomen zijn, als Christus' mensheid door Gods Zoon; maar omdat de duivel door verleiding zijn boosheid volmaakter in hem bracht dan in alle anderen. En in dit opzicht zijn alle zondaars, die voor hem kwamen, als een beeld van de Antichrist volgens de Tweede Brief aan de Thessalonicensen (2, 7): « Reeds werkt het geheim der onrechtvaardigheid ».

Ad primum ergo dicendum quod Diabolus et Antichristus non sunt duo capita, sed unum, quia Antichristus dicitur esse caput inquantum plenissime invenitur in eo impressa malitia Diaboli. Unde super illud II Thess. II, ostendens se tanquam sit Deus, dicit Glossa, in ipso erit caput omnium malorum, scilicet Diabolus, qui est rex super omnes filios superbiae. Non autem dicitur in eo esse per unionem personalem; nec per intrinsecam habitationem, quia sola Trinitas menti illabitur, ut dicitur in libro de ecclesiasticis dogmatibus, sed per malitiae effectum. (IIIa q. 8 a. 8 ad 1)

1 — Duivel en Antichrist zijn niet twee hoofden, maar een; want de Antichrist wordt hoofd genoemd, in zover wij de boosheid van de duivel in hem zo volledig mogelijk ingedrukt vinden. Daarom zegt de Glossa bij deze tekst uit de Tweede Brief aan de Thessalonicensen (2, 4): « Zich vertonend alsof hij God was »: « In hem zal de koning van alle zondaars zijn, nl. de duivel, die koning is over alle zonen van de hoogmoed ». Er wordt niet gezegd, dat hij door persoonlijke vereniging in hem is en ook niet door inwendig in hem te wonen, want « alleen de Drievuldigheid komt binnen in de geest », zoals in het boek Over de Leerstukken der Kerk wordt gezegd; maar door de uitwerking van zijn boosheid.

Ad secundum dicendum quod, sicut caput Christi est Deus, et tamen ipse est caput Ecclesiae, ut supra dictum est; ita Antichristus est membrum Diaboli, et tamen ipse est caput malorum. (IIIa q. 8 a. 8 ad 2)

2 — Zoals « het Hoofd van Christus God is », en toch « Hij zelf het Hoofd der Kerk », zoals boven is gezegd (1 Art., Antw. op de 2e B.), zo is ook de Antichrist lidmaat van de duivel en is hij toch het hoofd van alle zondaars.

Ad tertium dicendum quod Antichristus non dicitur caput omnium malorum propter similitudinem influentiae, sed propter similitudinem perfectionis. In eo enim Diabolus quasi malitiam suam ducet ad caput, per modum quo dicitur aliquis ad caput propositum suum ducere, cum illud perfecerit. (IIIa q. 8 a. 8 ad 3)

3 — De Antichrist wordt geen hoofd van alle zondaars genoemd in vergelijking met de invloed, maar in vergelijking met de volmaaktheid. Want in hem heeft de duivel zijn boosheid als het ware ten top, (Lat. ad caput = hoofd) gevoerd, zoals wij van iemand zeggen, dat hij zijn plannen ten top (Lat. ad caput) voert, als hij hen volledig ten uitvoer brengt.