QuaestioArticulus

Tertia Pars. Quaestio 65.
Over het aantal Sacramenten .

Prooemium

Deinde considerandum est de numero sacramentorum. Et circa hoc quaeruntur quatuor. Primo, utrum sint septem sacramenta. Secundo, de ordine eorum ad invicem. Tertio, de comparatione eorum. Quarto, utrum omnia sint de necessitate salutis. (IIIa q. 65 pr.)

Nu moeten we het aantal sacramenten nagaan. Daarover vallen vier zaken te bespreken. 1) Zijn er zeven sacramenten? 2) Hoe volgen ze elkander op? 3) Hoe staan ze tegenover elkander? 4) Zijn alle sacramenten voor de zaligheid onontbeerlijk?

Articulus 1.
Zijn er zeven Sacramenten?

Ad primum sic proceditur. Videtur quod non debeant esse septem sacramenta. Sacramenta enim efficaciam habent ex virtute divina, et ex virtute passionis Christi. Sed una est virtus divina, et una est Christi passio, una enim oblatione consummavit sanctificatos in sempiternum, ut dicitur Heb. X. Ergo non debuit esse nisi unum sacramentum. (IIIa q. 65 a. 1 arg. 1)

1 — Men beweert dat er geen zeven sacramenten moeten zijn. De sacramenten betrekken hun doeltreffendheid van de goddelijke kracht en van het lijden van Christus. Welnu, er is maar één goddelijke kracht en er is maar één lijden van Christus, en er wordt toch in de Brief aan de Hebreeërs (10, 14) gezegd: « Door één enkele offerande, immers heeft hij voor eeuwig de geheiligden vervolmaakt. » Zo is er dus maar een enkel sacrament van doen.

Praeterea, sacramentum ordinatur contra defectum peccati. Hic autem est duplex, scilicet poena et culpa. Ergo sufficeret esse duo sacramenta. (IIIa q. 65 a. 1 arg. 2)

2 — Een sacrament wordt aangewend om de schade door de zonde aangericht ongedaan te maken. Die schade nu is tweevoudig: schade van straf en van schuld. Zo zou het dus voldoende zijn als er twee sacramenten waren.

Praeterea, sacramenta pertinent ad actiones ecclesiasticae hierarchiae, ut patet per Dionysium. Sed, sicut ipse dicit, tres sunt actiones hierarchicae, purgatio, illuminatio et perfectio. Ergo non debent esse nisi tria sacramenta. (IIIa q. 65 a. 1 arg. 3)

3 — Zoals uit Dionysius Kerkelijke Hiërarchie (4) blijkt zijn de sacramenten het werk der kerkelijke hiërarchie. Welnu, naar hij beweert zijn er drie hiërarchische werken, reiniging, verlichting en vervolmaking. Zo moeten er dus drie sacramenten zijn.

Praeterea, Augustinus dicit, XIX contra Faustum, sacramenta novae legis sunt numero pauciora quam sacramenta veteris legis. Sed in veteri lege non erat aliquod sacramentum quod responderet confirmationi et extremae unctioni. Ergo neque debent numerari inter sacramenta novae legis. (IIIa q. 65 a. 1 arg. 4)

4 — St. Augustinus zegt in zijn boek « Tegen Faustus » (19,13): « De sacramenten der nieuwe wet zijn minder talrijk dan de sacramenten der oude wet. » Welnu, in de oude wet kwamen er geen sacramenten voor die met het vormsel en het heilig oliesel overeenstemden. Zo moeten we die dus evenmin bij de sacramenten der nieuwe wet onderbrengen.

Praeterea, luxuria non est gravius inter cetera peccata, ut patet ex his quae in secunda parte dicta sunt. Sed contra alia peccata non instituitur aliquod sacramentum. Ergo neque contra luxuriam debuit institui sacramentum matrimonii. (IIIa q. 65 a. 1 arg. 5)

5 — Onkuisheid is zoals we het in het IIe deel (154e Kw., 3e Art.) aantoonden niet een onder de zwaarste zonden. Welnu, tegen andere zonden werden geen sacramenten als verweermiddel ingesteld. Zo moest dus evenmin het huwelijk als middel tegen de onkuisheid worden ingesteld.

Sed contra, videtur quod sint plura sacramenta. Sacramenta enim dicuntur quaedam sacra signa. Sed multae aliae sanctificationes fiunt in Ecclesia secundum sensibilia signa, sicut aqua benedicta, consecratio altaris, et alia huiusmodi. Ergo sunt plura sacramenta quam septem. (IIIa q. 65 a. 1 s. c. 1)

Daartegenover staat echter dat er meer sacramenten zijn: sacramenten toch zijn heilige tekens. In de Heilige Kerk nu worden ter heiligmaking allerhande heilige tekens, zoals wijwater, de wijding van het altaar en andere dergelijke aangewend. Zo zijn er dus meer dan zeven sacramenten.

Praeterea, Hugo de sancto Victore dicit quod sacramenta veteris legis fuerunt oblationes, decimae et sacrificia. Sed sacrificium Ecclesiae est unum sacramentum, quod dicitur Eucharistia. Ergo etiam oblationes et decimae debent dici sacramenta. (IIIa q. 65 a. 1 s. c. 2)

Hugo van St. Victor zegt in zijn boek « Over de Zeven Sacramenten van het Geloof » (1, 12, 10) « dat de opdrachten, de tienden en de offers de sacramenten waren der oude wet. » Welnu, het offer der heilige kerk is een sacrament en men noemt het Eucharistie. Zo moeten dan ook de opdrachten en de tienden sacramenten genoemd worden.

Praeterea, tria sunt genera peccatorum, originale, mortale et veniale. Sed contra originale peccatum ordinatur Baptismus; contra mortale autem poenitentia. Ergo deberet esse aliud, praeter septem, quod ordinetur contra veniale. (IIIa q. 65 a. 1 s. c. 3)

Er zijn drie soorten van zonden: de erfzonde, de doodzonde, de dagelijkse zonde. Tegen de erfzonde wordt het doopsel aangewend; tegen de doodzonde het sacrament der biecht. Zo moet dus behalve de zeven sacramenten nog een ander sacrament zijn dat tegen de dagelijkse zonden kan worden aangewend.

Respondeo dicendum quod, sicut supra dictum est, ordinantur sacramenta Ecclesiae ad duo, scilicet, ad perficiendum hominem in his quae pertinent ad cultum Dei secundum religionem Christianae vitae; et etiam in remedium contra defectum peccati. Utroque autem modo convenienter ponuntur septem sacramenta. Vita enim spiritualis conformitatem aliquam habet ad vitam corporalem, sicut et cetera corporalia similitudinem quandam spiritualium habent. In vita autem corporali dupliciter aliquis perficitur, uno modo, quantum ad personam propriam; alio modo, per respectum ad totam communitatem societatis in qua vivit, quia homo naturaliter est animal sociale. Respectu autem sui ipsius perficitur homo in vita corporali dupliciter, uno modo, per se, acquirendo scilicet aliquam vitae perfectionem; alio modo, per accidens, scilicet removendo impedimenta vitae, puta aegritudines, vel aliquid huiusmodi. Per se autem perficitur corporalis vita tripliciter. Primo quidem, per generationem, per quam homo incipit esse et vivere. Et loco huius in spirituali vita est Baptismus, qui est spiritualis regeneratio, secundum illud ad Tit. III, per lavacrum regenerationis, et cetera. Secundo, per augmentum, quo aliquis perducitur ad perfectam quantitatem et virtutem. Et loco huius in spirituali vita est confirmatio, in qua datur spiritus sanctus ad robur. Unde dicitur discipulis iam baptizatis, Luc. ult., sedete in civitate quousque induamini virtute ex alto. Tertio, per nutritionem, qua conservatur in homine vita et virtus. Et loco huius in spirituali vita est Eucharistia. Unde dicitur Ioan. VI, nisi manducaveritis carnem filii hominis et biberitis eius sanguinem, non habebitis vitam in vobis. Et hoc quidem sufficeret homini si haberet et corporaliter et spiritualiter impassibilem vitam, sed quia homo incurrit interdum et corporalem infirmitatem et spiritualem, scilicet peccatum, ideo necessaria est homini curatio ab infirmitate. Quae quidem est duplex. Una quidem est sanatio, quae sanitatem restituit. Et loco huius in spirituali vita est poenitentia, secundum illud Psalmi, sana animam meam, quia peccavi tibi. Alia autem est restitutio valetudinis pristinae per convenientem diaetam et exercitium. Et loco huius in spirituali vita est extrema unctio, quae removet peccatorum reliquias, et hominem paratum reddit ad finalem gloriam. Unde dicitur Iac. V, et si in peccatis sit, dimittetur ei. Perficitur autem homo in ordine ad totam communitatem dupliciter. Uno modo, per hoc quod accipit potestatem regendi multitudinem, et exercendi actus publicos. Et loco huius in spirituali vita est sacramentum ordinis, secundum illud Heb. VII, quod sacerdotes hostias offerunt non solum pro se, sed etiam pro populo. Secundo, quantum ad naturalem propagationem. Quod fit per matrimonium, tam in corporali quam in spirituali vita, eo quod est non solum sacramentum, sed naturae officium. Ex his etiam patet sacramentorum numerus secundum quod ordinantur contra defectum peccati. Nam Baptismus ordinatur contra carentiam vitae spiritualis; confirmatio contra infirmitatem animi quae in nuper natis invenitur; Eucharistia contra labilitatem animi ad peccandum; poenitentia contra actuale peccatum post Baptismum commissum; extrema unctio contra reliquias peccatorum, quae scilicet non sunt sufficienter per poenitentiam sublatae, aut ex negligentia aut ex ignorantia; ordo contra dissolutionem multitudinis; matrimonium in remedium contra concupiscentiam personalem, et contra defectum multitudinis qui per mortem accidit. Quidam vero accipiunt numerum sacramentorum per quandam adaptationem ad virtutes, et ad defectus culparum et poenalitatum, dicentes quod fidei respondet Baptismus, et ordinatur contra culpam originalem; spei extrema unctio, et ordinatur contra culpam venialem; caritati Eucharistia, et ordinatur contra poenalitatem malitiae; prudentiae ordo, et ordinatur contra ignorantiam; iustitiae poenitentia, et ordinatur contra peccatum mortale; temperantiae matrimonium, et ordinatur contra concupiscentiam; fortitudini confirmatio, et ordinatur contra infirmitatem. (IIIa q. 65 a. 1 co.)

Zoals werd aangetoond (62e Kwestie, 3e Art. en 63e Kwestie, 1e Art.) zijn de sacramenten der Heilige Kerk op twee dingen aangewezen, de mens voor alles wat Gods eredienst betreft, naar de eis van het christelijke leven, toe te rusten, en verder een geneesmiddel te zijn tegen de schade die door de zonden berokkend wordt. Om die beide doeleinden is het dan ook zeer redelijk zeven sacramenten te aanvaarden. Het geestelijke leven heeft immers, net zoals alle lichamelijke wezens gelijkvormigheid vertonen met geestelijke dingen, een zekere gelijkvormigheid met het leven van het lichaam. Wat nu het lichamelijke leven betreft wordt iemand op twee manieren vervolmaakt: Ten eerste in verhouding tot zichzelf en verder, daar toch de mens van natuur uit een maatschappelijk dier is, in verhouding tot de hele gemeenschap waarin hij leeft. Wat hemzelf betreft wint de mens op lichamelijk gebied op twee manieren aan volmaaktheid; vooreerst hoofdzakelijk door een zekere volmaaktheid van leven te bekomen, en verder op bijkomstige wijze door de hinderpalen tot het leven zoals ziekten en andere dergelijke meer, te verwijderen of te doen ophouden. Wat nu het eerste betreft wint het lichamelijke leven op drie manieren aan volmaaktheid: vooreerst door de geboorte, waardoor de mens begint te bestaan en te leven. Daartegenover staat het doopsel dat een geestelijke wedergeboorte is zoals overigens blijkt uit de Brief aan Titus (3, 5): « Hij heeft ons gered door een bad van wedergeboorte. » Ten tweede door de wasdom van het lichaam, waardoor iemand tot volkomen grootte en kracht uitgroeit. Daartegenover staat in het geestelijke leven het vormsel waar de Heilige Geest ons tot sterkte gegeven wordt. Daarom werd overigens aan de leerlingen die reeds gedoopt waren (Lc. 24, 49) gezegd: « Blijft in de stad zitten tot gij met kracht uit de hoge bekleed wordt. » Ten derde door de voeding waardoor leven en kracht in de mens bewaard worden. Daaraan beantwoordt in ons geestelijk leven de Eucharistie. Zo komt het dat St. Johannes (6, 54) zegt: « Indien gij het vlees van de Mensenzoon niet eet en zijn Bloed niet drinkt hebt gij geen leven in u. » Dat nu zou voor de mens, als hij zowel in lichamelijk als in geestelijk opzicht een onlijdelijk leven had, volstaan; daar echter de mens dikwijls een lichamelijke of ook een geestelijke ziekte, de zonde, oploopt, daarom is genezing van ziekte voor de mens een behoefte. De genezing nu is alweer tweevoudig; er is nl. genezing die gezondheid terugschenkt en daarvoor hebben we volgens den 40e Psalm (5) « Genees mijn ziel want ik heb tegenover U gezondigd » in het geestelijke leven de biecht; er is ook genezing die door een aangepast regiem en door oefening de vroegere gezondheid weergeeft, en daartoe gebruiken we het Heilig Oliesel dat de overblijfselen der zonde vernietigt en de mens op de eindglorie voorbereidt. Daarom zegt St. Jacobus (5, 15): « en heeft hij gezondigd het zal hem vergeven worden. » In verhouding tot de gemeenschap eindelijk wordt de mens op twee manieren vervolmaakt: ten eerste door de macht die hij ontvangt om over het volk te regeren en openbare ambten waar te nemen; daarvoor bestaat in het geestelijke leven het sacrament van het priesterschap; in de Brief aan de Hebreeërs lezen we toch (7, 27): « de priester draagt slachtoffers op niet alleen voor zichzelf maar ook voor de zonden van het volk. » Ten tweede met het oog op de natuurlijke voortteling van het mensdom, dit nu geschiedt voor het lichamelijke evenzeer als voor het geestelijke door het huwelijk; het huwelijk immers is niet alleen een sacrament maar ook een natuurverrichting. Nog blijkt er hoeveel sacramenten er moeten zijn wanneer wij ze beschouwen in zover zij tegen de schade welke de zonde aanricht worden aangewend. Het doopsel immers wordt als een middel tegen het gemis aan geestelijk leven bedoeld; het vormsel als een middel tegen de zwakheid van de ziel, die aan degenen die juist geboren werden eigen is; de Eucharistie als een middel tegen de geneigdheid van de ziel tot de zonde; de biecht als een middel tegen de dadelijke zonde die na het doopsel bedreven werd; het Heilig Oliesel als een middel tegen de overblijfselen van de zonde die om reden van nalatigheid of onwetendheid niet voldoende door de biecht werden weggenomen; het priesterschap als een eenheidsband tegen de verstrooing der menigte; het huwelijk eindelijk als geneesmiddel tegen de persoonlijke begeerlijkheid en als behoedmiddel tegen ontvolking door de dood. Daar zijn er ook die het aantal sacramenten trachten door vergelijking of met aanpassing aan de deugden en aan de schade door schuld en straf van zonden berokkend te bepalen; zo beweren ze dat het doopsel aan het geloof beantwoordt en tegen de erfzonde wordt aangewend; het Heilig Oliesel aan de hoop en tegen de dagelijkse zonde wordt aangewend; de Eucharistie zou aan de liefde beantwoorden en tegen de straffen die om de boosheid te wachten staan worden aangewend; het priesterschap aan de voorzichtigheid en zou als middel tegen de onwetendheid bedoeld zijn; de biecht aan de rechtvaardigheid en zou een middel zijn tegen de doodzonde; het huwelijk aan de matigheid en zou een middel zijn tegen de begeerlijkheid; het vormsel zou aan de sterkte beantwoorden en tegen de zwakheid van wil moeten behoeden.

Ad primum ergo dicendum quod idem agens principale utitur diversis instrumentis ad diversos effectus, secundum congruentiam operum. Et similiter virtus divina et passio Christi operatur in nobis per diversa sacramenta quasi per diversa instrumenta. (IIIa q. 65 a. 1 ad 1)

1 — Eenzelfde bewerkende hoofdoorzaak gebruikt al naargelang haar werk vergt voor verschillende uitwerkselen verschillende werktuigen. Welnu, zo ook zijn in ons de goddelijke kracht en het lijden van Christus met behulp van verschillende sacramenten als van verschillende werktuigen werkzaam.

Ad secundum dicendum quod culpa et poena diversitatem habent et secundum speciem, inquantum sunt diversae species culparum et poenarum; et secundum diversos hominum status et habitudines. Et secundum hoc oportuit multiplicari sacramenta, ut ex dictis patet. (IIIa q. 65 a. 1 ad 2)

2 — Schuld en straf kunnen in verschillende soorten ingedeeld worden en met inachtneming van hun eigen aard en op grond van de verschillende levensstaten en gewoonten van den mens; welnu, om het laatste opzicht moeten zoals blijkt uit wat reeds gezegd werd de sacramenten vele zijn.

Ad tertium dicendum quod in actionibus hierarchicis considerantur et agentes, et recipientes, et actiones. Agentes autem sunt ministri Ecclesiae. Ad quos pertinet ordinis sacramentum. Recipientes autem sunt illi qui ad sacramenta accedunt. Qui producuntur per matrimonium. Actiones autem sunt purgatio, illuminatio et perfectio. Sed sola purgatio non potest esse sacramentum novae legis, quod gratiam confert, sed pertinet ad quaedam sacramentalia, quae sunt catechismus et exorcismus. Purgatio autem et illuminatio simul, secundum Dionysium, pertinet ad Baptismum, et, propter recidivum, secundario pertinet ad poenitentiam et extremam unctionem. Perfectio autem, quantum ad virtutem quidem, quae est quasi perfectio formalis, pertinet ad confirmationem, quantum autem ad consecutionem finis, pertinet ad Eucharistiam. (IIIa q. 65 a. 1 ad 3)

3 — Bij hiërarchische handelingen komen én degenen die handelen én degenen die ontvangen én de handeling zelf in aanmerking. Degenen die handelen zijn de bedienaars der Heilige Kerk, daartoe werd het priesterschap ingesteld; degenen die ontvangen zijn zij die tot de sacramenten naderen, deze nu worden door het huwelijk voortgebracht. De handeling zelf wordt ingedeeld in reiniging, verlichting en vervolmaking. Reiniging echter kan alleen geen sacrament zijn der nieuwe wet dat de genade zou toebedelen, reiniging gaat immers eerder op sommige sacramenten alleen, zoals catechisatie en duivelbezwering terug. Reiniging en verlichting gaan integendeel wanneer ze samen zijn, naar Dionysius in zijn « Kerkelijke Hiërarchie » (3), op het doopsel terug en omdat de mens weleens hervalt, behoren ze op ondergeschikte wijze ook tot de biecht en tot het Heilig Oliesel. De vervolmaking eindelijk is, wat de zielesterkte m.a.w. de formele volmaaktheid betreft, het vormsel, wat het bereiken van het einddoel betreft, de Eucharistie weggelegd.

Ad quartum dicendum quod in sacramento confirmationis datur plenitudo spiritus sancti ad robur; in extrema autem unctione praeparatur homo ut recipiat immediate gloriam; quorum neutrum competit veteri testamento. Et ideo nihil potuit his sacramentis in veteri lege respondere. Nihilominus tamen sacramenta veteris legis fuerunt plura numero, propter diversitatem sacrificiorum et caeremoniarum. (IIIa q. 65 a. 1 ad 4)

4 — In het sacrament van het vormsel wordt tot versterking de volheid van de Heilige Geest gegeven, in het Heilig Oliesel daarentegen wordt de mens toegerust om onmiddellijk de hemelse glorie te verlangen, geen van beiden nu kon in het oude testament geschieden en daarom kon in het oude testament niets aan bewuste sacramenten beantwoorden. Niettemin waren echter om de verscheidenheid der offers en der plechtigheden onder de oude wet de sacramenten talrijker.

Ad quintum dicendum quod contra concupiscentiam venereorum oportuit specialiter remedium adhiberi per aliquod sacramentum, primo quidem, quia per huiusmodi concupiscentiam non solum vitiatur persona, sed etiam natura; secundo, propter vehementiam eius, qua rationem absorbet. (IIIa q. 65 a. 1 ad 5)

5 — Tegen de begeerlijkheid van het vlees moest er vooreerst omdat door die begeerlijkheid niet alleen de persoon maar zelfs de natuur bedorven wordt, en verder omdat de begeerlijkheid zo hevig is dat ze het verstand overweldigt, door een sacrament een bijzonder geneesmiddel worden aangewend.

Ad sextum dicendum quod aqua benedicta et aliae consecrationes non dicuntur sacramenta, quia non perducunt ad sacramenti effectum, qui est gratiae consecutio. Sed sunt dispositiones quaedam ad sacramenta, vel removendo prohibens, sicut aqua benedicta ordinatur contra insidias Daemonum, et contra peccata venialia; vel idoneitatem quandam faciendo ad sacramenti perceptionem, sicut consecratur altare et vasa propter reverentiam Eucharistiae. (IIIa q. 65 a. 1 ad 6)

6 — Wijwater en andere gewijde zaken zijn daar ze tot het uitwerksel der sacramenten, tot het geven van de genade nl. niet bijdragen, geen sacramenten, wel maken ze echter, doordien ze de beletselen wegnemen of ook bekwaam maken om het sacrament te voltrekken of te ontvangen, tot het ontvangen van de sacramenten geschikt. Zo wordt wijwater tegen de hinderlagen van de duivel en tegen de dagelijkse zonde aangewend, zo worden uit eerbied voor de heilige consecratie altaren en vaten gewijd.

Ad septimum dicendum quod oblationes et decimae erant, tam in lege naturae quam in lege Moysi, ordinatae non solum in subsidium ministrorum et pauperum, sed etiam in figuram, et ideo erant sacramenta. Nunc autem non remanserunt inquantum sunt figuralia, et ideo non sunt sacramenta. (IIIa q. 65 a. 1 ad 7)

7 — Opdrachten en tienden waren evenzeer onder de natuurwet als onder Mozes verplichtend en zulks niet alleen om de bedienaars en de armen ter hulp te komen, maar ze werden zelfs zinnebeeldig aangewend en daarom juist waren het sacramenten; nu echter zijn ze geen zinnebeelden meer en daarom zijn ze thans ook geen sacramenten.

Ad octavum dicendum quod ad deletionem venialis peccati non requiritur infusio gratiae. Unde, cum in quolibet sacramento novae legis gratia infundatur, nullum sacramentum novae legis instituitur directe contra veniale; quod tollitur per quaedam sacramentalia, puta per aquam benedictam, et alia huiusmodi. Quidam tamen dicunt extremam unctionem contra veniale peccatum ordinari. Sed de hoc suo loco dicetur. (IIIa q. 65 a. 1 ad 8)

8 — Tot vergiffenis van de dagelijkse zonde is geen instorting van genade nodig. Daar nu ieder sacrament der nieuwe wet genade instort, zo is er geen enkel sacrament der nieuwe wet rechtstreeks tegen de dagelijkse zonde, die overigens door sacramentaliën als bv. wijwater of iets dergelijk wordt weggenomen, ingesteld geworden. Sommigen beweren niettemin dat het Heilig Oliesel tegen de dagelijkse zonde werd ingesteld; daarover echter op tijd en stond.

Articulus 2.
Volgen de Sacramenten mekaar naar de aangegeven volgorde naar behoren op?

Ad secundum sic proceditur. Videtur quod inconvenienter sacramenta ordinentur secundum modum praedictum. Ut enim apostolus dicit, I Cor. XV, prius est quod est animale, deinde quod spirituale. Sed per matrimonium generatur homo prima generatione, quae est animalis, per Baptismum autem regeneratur homo secunda generatione quae est spiritualis. Ergo matrimonium debet praecedere Baptismum. (IIIa q. 65 a. 2 arg. 1)

1 — Men beweert dat naar de aangegeven volgorde de sacramenten elkaar niet naar behoren opvolgen. De Apostel zegt in de Eerste Brief aan de Korinthiërs (15, 46): « Eerst komt het dierlijke daarna het geestelijke. » Door het huwelijk nu wordt de mens door een eerste geboorte die dierlijk is tot het leven verwekt, door het Doopsel integendeel wordt de mens door een tweede geboorte die geestelijk is wedergeboren. Zo moet dus het huwelijk het Doopsel voorafgaan.

Praeterea, per sacramentum ordinis aliquis accipit potestatem agendi actiones sacramentales. Sed agens est prior sua actione. Ergo ordo debet praecedere Baptismum et alia sacramenta. (IIIa q. 65 a. 2 arg. 2)

2 — Door het priesterschap krijgt iemand macht om de sacramentele handelingen te verrichten. Welnu om te handelen moet men eerst bestaan. Zo moet dus het Doopsel en het priesterschap de andere sacramenten voorafgaan.

Praeterea, Eucharistia est spirituale nutrimentum, confirmatio autem comparatur augmento. Nutrimentum autem est causa augmenti, et per consequens prius. Ergo Eucharistia est prior confirmatione. (IIIa q. 65 a. 2 arg. 3)

3 — De Eucharistie is een geestelijk voedsel, het vormsel daarentegen bevordert den wasdom. Het voedsel nu is oorzaak van de wasdom en moet bijgevolg de wasdom voorafgaan. Zo moet dus de Eucharistie eerder dan het vormsel vermeld worden.

Praeterea, poenitentia praeparat hominem ad Eucharistiam. Sed dispositio praecedit perfectionem. Ergo poenitentia debet praecedere Eucharistiam. (IIIa q. 65 a. 2 arg. 4)

4 — De biecht bereidt de mens voor op de Eucharistie. Een voorbereiding nu komt voor de volmaaktheid. Zo moet dus de biecht de Eucharistie voorafgaan.

Praeterea, quod est propinquius fini ultimo, est posterius. Sed extrema unctio, inter omnia sacramenta, propinquior est ultimo fini beatitudinis. Ergo debet habere ultimum locum inter sacramenta. (IIIa q. 65 a. 2 arg. 5)

5 — Wat het laatste doel meest nabij komt moet de laatste plaats bekleden. Daar nu het heilig oliesel onder al de sacramenten het dichtst bij het laatste doel nl. bij de gelukzaligheid komt, zo moet het in volgorde het laatst vermeld worden.

In contrarium est quod communiter ordinantur ab omnibus sacramenta sicut dictum est. (IIIa q. 65 a. 2 s. c.)

Daartegenover echter staat dat de volgorde der sacramenten over het algemeen door allen, zoals we zeiden (vorig artikel) gegeven wordt.

Respondeo dicendum quod ratio ordinis sacramentorum apparet ex his quae supra dicta sunt. Nam sicut unum est prius quam multitudo, ita sacramenta quae ordinantur ad perfectionem unius personae, naturaliter praecedunt ea quae ordinantur ad perfectionem multitudinis. Et ideo ultimo inter sacramenta ponuntur ordo et matrimonium, quae ordinantur ad multitudinis perfectionem, matrimonium tamen post ordinem, eo quod minus participat de ratione spiritualis vitae, ad quam ordinantur sacramenta. Inter ea vero quae ordinantur ad perfectionem unius personae, naturaliter sunt priora illa quae per se ordinantur ad perfectionem spiritualis vitae, quam illa quae ordinantur per accidens, scilicet ad removendum nocivum accidens superveniens, cuiusmodi sunt poenitentia et extrema unctio. Posterior tamen est naturaliter extrema unctio, quae conservat sanationem quam poenitentia inchoat. Inter alia vero tria, manifestum est quod Baptismus, qui est spiritualis regeneratio, est primum; et deinde confirmatio, quae ordinatur ad formalem perfectionem virtutis; et postmodum Eucharistia, quae ordinatur ad perfectionem finis. (IIIa q. 65 a. 2 co.)

De reden waarom de sacramenten aldus geschikt worden blijkt uit het vorig artikel. Zoals immers de enkeling eerder dan de menigte bestaat, zo gaan de sacramenten die op de volmaaktheid van den enkeling zijn aangewezen, de sacramenten waarmede de volmaaktheid van de menigte bedoeld wordt vooraf. Zo worden dan, omdat ze op de volmaaktheid van de menigte gericht zijn, het priesterschap en het huwelijk laatst genoemd. Het huwelijk echter na het priesterschap omdat het minder aan het geestelijke leven, waartoe de sacramenten worden ingesteld, deelachtig maakt. Onder de sacramenten die op de volmaaktheid van den enkeling alleen zijn aangewezen, zijn natuurlijk diegene de eerste die op de volmaaktheid van het geestelijk leven gericht zijn; en daarna eerst komen degene die daar in ondergeschikte mate, om nl. zoals met de biecht en het heilig oliesel het geval is, noodlottige invloeden die zich laten gelden te verdrijven, op aansturen. Daarbij komt het heilig oliesel dat de genezing voltrekt natuurlijk na de biecht die de genezing inzet. Onder de drie overige is het klaarblijkelijk dat het Doopsel, geestelijke wedergeboorte, het eerst komt, daarna het vormsel dat op de formele volmaaktheid van de deugd is aangewezen en eindelijk de Eucharistie die tot de eindvolmaaktheid wordt aangewend.

Ad primum ergo dicendum quod matrimonium, secundum quod ordinatur ad animalem vitam, est naturae officium. Sed secundum quod habet aliquid spiritualitatis, est sacramentum. Et quia minimum habet de spiritualitate, ultimo ponitur inter sacramenta. (IIIa q. 65 a. 2 ad 1)

1 — In zover het huwelijk op het dierlijke leven gewezen is, is het een natuurverrichting, in de mate echter waarin het iets geestelijks is, is het een sacrament. En juist omdat het minst van al geestelijk is krijgt het de laatste plaats.

Ad secundum dicendum quod, ad hoc quod aliquid sit agens, praesupponitur quod sit in se perfectum. Et ideo priora sunt sacramenta quibus aliquis in seipso perficitur, quam sacramentum ordinis, in quo aliquis constituitur perfector aliorum. (IIIa q. 65 a. 2 ad 2)

2 — Opdat iets zich zou als bewerkende oorzaak laten gelden wordt verondersteld dat het volmaakter is, en daarom worden die sacramenten waardoor iemand in zich zelf vervolmaakt wordt, eerder vernoemd dan het priesterschap, waardoor iemand om andere te vervolmaken wordt aangesteld.

Ad tertium dicendum quod nutrimentum et praecedit augmentum, sicut causa eius; et subsequitur augmentum, sicut conservans hominem in perfecta quantitate et virtute. Et ideo potest Eucharistia praemitti confirmationi, ut Dionysius facit, in libro Eccl. Hier., et potest postponi, sicut Magister facit, in IV sententiarum. (IIIa q. 65 a. 2 ad 3)

3 — De voeding gaat als oorzaak de wasdom van het lichaam vooraf en volgt hem, daar ze toch de mens in zijn volmaakte grootte en kracht bewaart, ook op. Daarom dan mag zoals Dionysius doet in zijn Boek « Over de kerkelijke Hiërarchie » (3, 4) de Eucharistie vóór het vormsel vernoemd worden en ook zoals de Meester in het vierde boek van de Sententiën doet na het vormsel.

Ad quartum dicendum quod ratio illa recte procederet si poenitentia ex necessitate requireretur ut praeparatoria ad Eucharistiam. Sed hoc non est verum, nam si aliquis esset sine peccato mortali, non indigeret poenitentia ad sumptionem Eucharistiae. Et sic patet quod per accidens poenitentia praeparat ad Eucharistiam, scilicet, supposito peccato. Unde dicitur II Paral. ult., tu, domine iustorum, non posuisti poenitentiam iustis. (IIIa q. 65 a. 2 ad 4)

4 — Dit ware een gegronde reden indien de biecht als voorbereiding tot de Eucharistie een noodzakelijke vereiste was. Thans houdt het echter geen stand. Want iemand die zonder doodzonde is heeft om ter heilige tafel te mogen naderen de biecht niet van doen, en zo wordt het duidelijk dat de biecht op bijkomstige wijze d.i. wanneer men de doodzonde veronderstelt tot de Eucharistie voorbereidt. Daarom staat er in het tweede boek der Parell. « Gij Heer, die de Heer zijt der rechtvaardigen hebt hun geen straf opgelegd. »

Ad quintum dicendum quod extrema unctio, propter rationem inductam, est ultimum inter sacramenta quae ordinantur ad perfectionem unius personae. (IIIa q. 65 a. 2 ad 5)

5 — Om die reden juist wordt het heilig oliesel onder de sacramenten die de volmaaktheid van den enkeling bevorderen het laatste opgesomd.

Articulus 3.
Is de Eucharistie het voornaamste Sacrament?

Ad tertium sic proceditur. Videtur quod sacramentum Eucharistiae non sit potissimum inter sacramenta. Bonum enim commune potius est quam bonum unius, ut dicitur I Ethic. Sed matrimonium ordinatur ad bonum commune speciei humanae per viam generationis, sacramentum autem Eucharistiae ordinatur ad bonum proprium sumentis. Ergo non est potissimum sacramentorum. (IIIa q. 65 a. 3 arg. 1)

1 — Men beweert dat de Eucharistie niet het voornaamste sacrament is. De belangen der gemeenschap komen zoals Aristoteles zegt in zijn Zedenleer (1, 2) voor de belangen van een enkeling. Welnu het huwelijk is door middel van de voortplanting op het algemene bestzijn van het menselijk geslacht berekend, de Eucharistie integendeel op het bestzijn van de enkeling. Zo is dus de Eucharistie niet het voornaamste sacrament.

Praeterea, digniora sacramenta esse videntur quae per maiorem ministrum conferuntur. Sed sacramentum confirmationis et sacramentum ordinis non conferuntur nisi per episcopum, qui est maior minister quam simplex minister, qui est sacerdos, per quem confertur Eucharistiae sacramentum. Ergo illa sacramenta sunt potiora. (IIIa q. 65 a. 3 arg. 2)

2 — De voortreffelijkste sacramenten zijn diegene die door de waardigste bedienaars worden toegediend. Het vormsel nu en het priesterschap worden door de bisschop, die een hoger bedienaar is dan een eenvoudig priester, die de Eucharistie uitreikt, toegediend. Zo hebben beide eerstgenoemde sacramenten dan ook een hogere waardigheid.

Praeterea, sacramenta tanto sunt potiora quanto maiorem virtutem habent. Sed quaedam sacramenta imprimunt characterem, scilicet Baptismus, confirmatio et ordo, quod non facit Eucharistia. Ergo illa sacramenta sunt potiora. (IIIa q. 65 a. 3 arg. 3)

3 — Die sacramenten zijn de voornaamste die het krachtigst inwerken. Welnu sommige sacramenten, het doopsel nl. het vormsel en het priesterschap, prenten een merkteken in; de Eucharistie integendeel doet zulks niet. Zo zijn dus die sacramenten de voornaamste.

Praeterea, illud videtur esse potius ex quo alia dependent et non e converso. Sed ex Baptismo dependet Eucharistia, non enim potest aliquis Eucharistiam accipere nisi fuerit baptizatus. Ergo Baptismus est potior Eucharistia. (IIIa q. 65 a. 3 arg. 4)

4 — Dit waarvan iets anders afhankelijk is heeft meest waarde, en niet andersom. De Eucharistie nu is van het doopsel afhankelijk. Iemand kan immers zolang hij niet gedoopt is de Eucharistie niet ontvangen. Zo heeft dus het doopsel een grotere waarde dan de Eucharistie.

Sed contra est quod Dionysius dicit, III cap. Eccles. Hier., quod non contingit aliquem perfici perfectione hierarchica nisi per divinissimam Eucharistiam. Ergo hoc sacramentum potissimum et perfectivum est omnium aliorum. (IIIa q. 65 a. 3 s. c.)

Daartegenover staat echter wat Dionysius zegt in zijn Kerkelijke Hiërarchie (3): « Niemand kan de volmaaktheid van de hiërarchie binnen gaan zonder de allergoddelijkste Eucharistie. » Zo heeft dus dit sacrament de voorrang boven alle andere.

Respondeo dicendum quod, simpliciter loquendo, sacramentum Eucharistiae est potissimum inter alia sacramenta. Quod quidem tripliciter apparet. Primo quidem, ex eo quod in eo continetur ipse Christus substantialiter, in aliis autem sacramentis continetur quaedam virtus instrumentalis participata a Christo, ut ex supra dictis patet. Semper autem quod est per essentiam, potius est eo quod est per participationem. Secundo hoc apparet ex ordine sacramentorum ad invicem, nam omnia alia sacramenta ordinari videntur ad hoc sacramentum sicut ad finem. Manifestum est enim quod sacramentum ordinis ordinatur ad Eucharistiae consecrationem. Sacramentum vero Baptismi ordinatur ad Eucharistiae receptionem. In quo etiam perficitur aliquis per confirmationem, ut non vereatur se subtrahere a tali sacramento. Per poenitentiam etiam et extremam unctionem praeparatur homo ad digne sumendum corpus Christi. Matrimonium autem saltem sua significatione attingit hoc sacramentum, inquantum significat coniunctionem Christi et Ecclesiae, cuius unitas per sacramentum Eucharistiae figuratur, unde et apostolus dicit, Ephes. V, sacramentum hoc magnum est, ego autem dico in Christo et in Ecclesia. Tertio hoc apparet ex ritu sacramentorum. Nam fere omnia sacramenta in Eucharistia consummantur, ut dicit Dionysius, III cap. Eccles. Hier., sicut patet quod ordinati communicant, et etiam baptizati si sint adulti. Aliorum autem sacramentorum comparatio ad invicem potest esse multipliciter. Nam in via necessitatis, Baptismus est potissimum sacramentorum; in via autem perfectionis, sacramentum ordinis; medio autem modo se habet sacramentum confirmationis. Sacramentum vero poenitentiae et extremae unctionis sunt inferioris gradus a praedictis sacramentis, quia, sicut dictum est, ordinantur ad vitam Christianam non per se, sed quasi per accidens, scilicet in remedium supervenientis defectus. Inter quae tamen extrema unctio comparatur ad poenitentiam sicut confirmatio ad Baptismum, ita scilicet quod poenitentia est maioris necessitatis, sed extrema unctio est maioris perfectionis. (IIIa q. 65 a. 3 co.)

Volstrekt gesproken is de Eucharistie onder alle sacramenten het voornaamste; dit kan met drie redenen bewezen worden. Vooreerst op grond van wat het in zich bevat. In de Eucharistie is nl. Christus zelfstandig aanwezig. In de andere sacramenten integendeel schuilt er, zoals hierboven gezegd werd (62ste Kwestie, 3e en 4e Art.), enkel een werktuigelijke kracht die door Christus werd medegedeeld. Wat nu bij wezenheid bestaat, overtreft wat enkel bij deelgenootschap bestaat. Dit blijkt ten tweede nog wanneer we de betrekkingen die onder de sacramenten bestaan willen nagaan. Het is immers duidelijk dat het priesterschap op de wijding van de Eucharistie, het doopsel op het ontvangen van de Eucharistie berekend werd. Bij het vormsel verder wordt de mens, opdat hij zich niet uit menselijk opzicht aan de Eucharistie zou onttrekken, vervolmaakt. Door de biecht en het heilige oliesel wordt de mens voorbereid om de Eucharistie op waardige wijze te ontvangen. Het huwelijk zelf eindelijk heeft althans door zijn betekenis, in zover het nl. de vereniging van Christus met de kerk, eenheid die door de Eucharistie wordt voorgesteld, verzinnebeeldt, met de Eucharistie betrekking. Daarom zegt de apostel in zijn Brief aan de Efesïèrs (5, 32): « Dit geheimenis is groot, ik zeg dit met het oog op Christus en op de Kerk. » Ten derde eindelijk doet insgelijks de ritus van de sacramenten dit uitkomen; bijna alle sacramenten worden immers in de Eucharistie voltooid. Dionysius zegt het immers in zijn « Kerkelijke hiërarchie » en het bewijs ligt voor de hand. Degene die priester gewijd worden nuttigen nl. het heilig brood, en diegene die gedoopt worden als ze reeds volwassen zijn insgelijks. Wat nu de overige sacramenten aangaat, deze kunnen op allerlei manieren met mekaar vergeleken worden; zo is wanneer het om de noodzakelijkheid gaat het doopsel het voornaamste sacrament; is het integendeel om hun volmaaktheid te doen dan komt eerst en vooral het priesterschap, het sacrament van het vormsel houdt de middenweg; de biecht en het heilig oliesel daarentegen zijn van mindere waarde dan de andere sacramenten, ze zijn immers zoals reeds gezegd werd (1e art. van deze kwestie) niet in volstrekte zin, maar als bij toeval, als geneesmiddelen tegen voorkomende kwalen op het christelijke leven berekend. Onder die laatste nochtans staat het heilig oliesel tot de biecht in dezelfde verhouding als het vormsel tot het doopsel; de biecht is nl. noodzakelijkst, het heilig oliesel integendeel het meest volmaakt van beiden.

Ad primum ergo dicendum quod matrimonium ordinatur ad bonum commune corporaliter. Sed bonum commune spirituale totius Ecclesiae continetur substantialiter in ipso Eucharistiae sacramento. (IIIa q. 65 a. 3 ad 1)

1 — Het huwelijk is op lichamelijk gebied op het algemeen bestzijn berekend, maar het geestelijk algemeen bestzijn van geheel de kerk wordt zelfstandig in de Eucharistie bevat.

Ad secundum dicendum quod per ordinem et confirmationem deputantur fideles Christi ad aliqua specialia officia, quod pertinet ad officium principis. Et ideo tradere huiusmodi sacramenta pertinet ad solum episcopum, qui est quasi princeps in Ecclesia. Per sacramentum vero Eucharistiae non deputatur homo ad aliquod officium, sed magis hoc sacramentum est finis omnium officiorum, ut dictum est. (IIIa q. 65 a. 3 ad 2)

2 — 2. Door het vormsel en het priesterschap worden de christelijke gelovigen bijzondere ambten, die feitelijk van de taak van het hoofd deel uitmaken opgedragen. Daarom is het dan ook dat aan den bisschop die in de kerk als het hoofd is, toekomt bewuste sacramenten toe te dienen. Door de Eucharistie daarentegen wordt de mens niet een ambt opgedragen, maar dit sacrament is zoals gezegd werd (in de leerstelling), ’t einddoel van alle ambten.

Ad tertium dicendum quod character sacramentalis, sicut supra dictum est, quaedam participatio est sacerdotii Christi. Unde sacramentum quod ipsum Christum coniungit homini, est dignius sacramento quod imprimit Christi characterem. (IIIa q. 65 a. 3 ad 3)

3 — Het merkteken, - we deden het hierboven uitkomen (63e Kwestie), — is een deelgenootschap aan het priesterschap van Christus, bijgevolg is het sacrament dat de mens met Christus verenigt van meer waarde dan een sacrament dat het merkteken van Christus inprent.

Ad quartum dicendum quod ratio illa procedit ex parte necessitatis. Sic enim Baptismus, cum sit maximae necessitatis, est potissimum sacramentorum. Sicut ordo et confirmatio habent quandam excellentiam ratione ministerii; et matrimonium ratione significationis. Nihil enim prohibet aliquid esse secundum quid dignius, quod tamen non est dignius simpliciter. (IIIa q. 65 a. 3 ad 4)

4 — Deze beschouwing steunt op de graden van onontbeerlijkheid; zoals immers het doopsel, daar het toch het meest onontbeerlijk is, het belangrijkste sacrament is, zo ook zijn het priesterschap en het vormsel, om het ambt waartoe ze machtigen, zo ook is het huwelijk, om zijn betekenis, boven de andere sacramenten verheven. Niets immers verhindert dat iets dat volstrekt gesproken niet voortreffelijker is dan iets anders, het in een bepaald opzicht wel zou zijn.

Articulus 4.
Zijn alle Sacramenten voor onze zaligheid onontbeerlijk?

Ad quartum sic proceditur. Videtur quod omnia sacramenta sunt de necessitate salutis. Id enim quod non est necessarium, videtur esse superfluum. Sed nullum sacramentum est superfluum, quia Deus nihil facit frustra. Ergo omnia sacramenta sunt de necessitate salutis. (IIIa q. 65 a. 4 arg. 1)

1 — Men beweert dat niet alle sacramenten voor onze zaligheid onontbeerlijk zijn. Wat niet onontbeerlijk is, is overtollig. Welnu, geen enkel sacrament is overtollig. God immers doet niets overtolligs. Zo zijn alle sacramenten voor onze zaligheid onontbeerlijk.

Praeterea, sicut de Baptismo dicitur, nisi quis renatus fuerit ex aqua et spiritu sancto, non potest introire in regnum Dei, ita de Eucharistia dicitur, Ioan. VI, nisi manducaveritis carnem filii hominis et biberitis eius sanguinem, non habebitis vitam in vobis. Ergo, sicut Baptismus est sacramentum necessitatis, ita et Eucharistia. (IIIa q. 65 a. 4 arg. 2)

2 — Evenals Christus sprekende over het doopsel, gezegd heeft Joh. (3, 5): « Indien iemand niet uit water en den Heilige Geest wordt wedergeboren, kan hij het Godsrijk niet ingaan. » Evenzo zei hij van de Eucharistie Joh. (6, 54): « Zo gij het vlees van de Mensenzoon niet eet, en zijn bloed niet drinkt hebt gij geen leven in u. » Zo is dus de Eucharistie even onontheerlijk als het doopsel.

Praeterea, sine sacramento Baptismi potest aliquis salvus fieri, dummodo non contemptus religionis, sed necessitas sacramentum excludat, ut infra dicetur. Sed in quolibet sacramento contemptus religionis impedit hominis salutem. Ergo, pari ratione, omnia sacramenta sunt de necessitate salutis. (IIIa q. 65 a. 4 arg. 3)

3 — Iemand kan als hij in de onmogelijkheid verkeert en het niet uit misprijzen voor de godsdienst is, dat zo iets gebeurt, zonder het doopsel ontvangen te hebben zalig worden, later komen we daar overigens op terug (68e Kwest., 1e en 2e art.). Het misprijzen toch voor gelijk welk sacrament staat de zaligheid van de mens in de weg, en op dezelfde wijze zijn de sacramenten voor de zaligheid onontbeerlijk.

Sed contra est quod pueri salvantur per solum Baptismum, sine aliis sacramentis. (IIIa q. 65 a. 4 s. c.)

Daartegenover staat echter dat kinderen door het doopsel alleen, zonder toedoen van de andere sacramenten, zalig worden.

Respondeo dicendum quod necessarium respectu finis, de quo nunc loquimur, dicitur aliquid dupliciter. Uno modo, sine quo non potest esse finis, sicut cibus est necessarius vitae humanae. Et hoc est simpliciter necessarium ad finem. Alio modo dicitur esse necessarium id sine quo non habetur finis ita convenienter, sicut equus necessarius est ad iter. Hoc autem non est simpliciter necessarium ad finem. Primo igitur modo necessitatis sunt tria sacramenta necessaria. Duo quidem personae singulari, Baptismus quidem simpliciter et absolute; poenitentia autem, supposito peccato mortali post Baptismum. Sacramentum autem ordinis est necessarium Ecclesiae, quia, ubi non est gubernator, populus corruet, ut dicitur Proverb. XI. Sed secundo modo sunt necessaria alia sacramenta. Nam confirmatio perficit Baptismum quodammodo; extrema unctio poenitentiam; matrimonium vero Ecclesiae multitudinem per propagationem conservat. (IIIa q. 65 a. 4 co.)

In verhouding tot het einddoel waar het hier om te doen is, kan met twee verschillende betekenissen van onontbeerlijkheid gesproken worden. Iets is nl. ten eerste wanneer zonder bewust middel aan te wenden het voorgenomen doel niet kan bereikt worden onontbeerlijk. Zo is er om in leven te blijven voedsel nodig, en dit is een volstrekte noodzakelijkheid. Iets is ten tweede nog onontbeerlijk wanneer anders het einddoel niet op behoorlijke wijze kan worden nagestreefd. Zo is bv. om een reis te ondernemen een paard van node; alleen is zulks geen volstrekte noodzakelijkheid. Op de eerste wijze nu zijn er drie sacramenten onontbeerlijk, waaronder twee voor de eenling, het doopsel nl. onvoorwaardelijk en volstrekt, de biecht alleen als men veronderstelt dat na het doopsel doodzonde bedreven werd; het priesterschap daarentegen is voor de Heilige Kerk onontbeerlijk, zoals het Boek der Spreuken aangeeft (11, 14): gaat immers waar geen bestuurder is een volk ten gronde. Op de tweede wijze eindelijk zijn de overige sacramenten onontbeerlijk het vormsel nl. vervolmaakt enigerwijze het doopsel, het Heilig Oliesel de biecht, terwijl door de voortplanting het huwelijk de maatschappij der Heilige Kerk in stand houdt.

Ad primum ergo dicendum quod ad hoc quod aliquid non sit superfluum, sufficit necessarium primo vel secundo modo. Et sic sunt necessaria sacramenta, ut dictum est. (IIIa q. 65 a. 4 ad 1)

1 — Opdat iets niet zou overtollig zijn, is het voldoende, dat het zou óf op de eerste óf op de tweede wijze onontbeerlijk zijn. Zo zijn dan zoals in de leerstelling blijkt alle sacramenten onontbeerlijk.

Ad secundum dicendum quod illud verbum domini est intelligendum de spirituali manducatione, et non de sola sacramentali, ut Augustinus exponit, super Ioannem. (IIIa q. 65 a. 4 ad 2)

2 — Zoals St. Augustinus in zijn Commentaar op Joh. (26e traktaat) uitlegt moet dit woord van Christus van een geestelijk eten en niet alleen van een sacramenteel eten verstaan worden.

Ad tertium dicendum quod, licet omnium sacramentorum contemptus sit saluti contrarius, non tamen est contemptus sacramenti ex hoc quod aliquis non curat accipere sacramentum quod non est de necessitate salutis. Alioquin qui non accipiunt ordinem, et qui non contrahunt matrimonium, contemnerent huiusmodi sacramenta. (IIIa q. 65 a. 4 ad 3)

3 — Alhoewel men met alle sacramenten te misprijzen tegen zijn zaligheid ingaat, kan er nog niet van misprijzen voor het sacrament sprake zijn, wanneer men er niet voor zorgt een sacrament dat voor de zaligheid niet onontbeerlijk is te ontvangen, anders toch zouden al degene die niet priester worden en het huwelijk niet aangaan de sacramenten misprijzen.