Postea considerandum est de his quae pertinent ad actionem hominis, qui est compositus
ex spirituali et corporali creatura. Et primo considerandum est de actione hominis;
secundo, de propagatione hominis ex homine. Circa primum quaeruntur quatuor. Primo,
utrum unus homo possit docere alium, causando in ipso scientiam. Secundo, utrum homo
possit docere Angelum. Tertio, utrum homo per virtutem suae animae possit immutare
materiam corporalem. Quarto, utrum anima hominis separata possit movere corpora motu
locali. (Ia q. 117 pr.)
Na het voorgaande dient al datgene beschouwd te worden, dat betrekking heeft op de
werking van de mens, die uit een geestelijk en lichamelijk schepsel is samengesteld.
Op de eerste plaats moeten we de activiteit van de mens bezien, en vei volgens e voortplanting
van de mens uit de mens. Met betrekking tot het eerste punt, stellen we vier vragen.
1. Kan de ene mens de ander onderwijzen door in hem wetenschap te veroorzaken? 2.
Kan een mens een engel onderwijzen? 3. Kan de mens door de kracht zijner ziel lichamelijke
slot veranderen? 4. Kan de van het lichaam gescheiden menselijke ziel andere lichamen
plaatselijk bewegen?
Articulus 1. Kan de ene mens de andere onderwijzen door in hem wetenschap te veroorzaken?
Ad primum sic proceditur. Videtur quod homo non possit alium docere. Dicit enim dominus,
Matth. XXIII, nolite vocari Rabbi; ubi dicit Glossa Hieronymi, ne divinum honorem
hominibus tribuatis. Esse ergo magistrum pertinet proprie ad divinum honorem. Sed
docere est proprium magistri. Homo ergo non potest docere, sed hoc est proprium Dei. (Ia q. 117 a. 1 arg. 1)
1 — Men beweert, dat de ene mens de ander niet kan onderwijzen. — De Heer zegt immers
bij Mattheus (23, 8): “Wilt niet leraar genoemd worden”, waarbij Hieronymus opmerkt:
“Om geen goddelijke eer aan de mensen te geven”. Leraar zijn behoort dus eigenlijk
bij de goddelijke eer. Maar onderwijzen is het eigene van de leraar. De mens kan dus
niet onderwijzen, maar dit is eigen aan God.
Praeterea, si homo alium docet, hoc non est nisi inquantum agit per scientiam suam
ad causandum scientiam in alio. Sed qualitas per quam aliquis agit ad faciendum sibi
simile, est qualitas activa. Ergo sequitur quod scientia sit qualitas activa, sicut
et calor. (Ia q. 117 a. 1 arg. 2)
2 — Als de mens onderwijst is dat niet dan voor zover hij door eigen wetenschap handelt
om in een ander wetenschap voort te brengen. Maar de kwaliteit waardoor iemand werkt
om iets naar eigen gelijkenis voort te brengen, is een actieve kwaliteit. Er volgt
dus uit, dat wetenschap, evenals warmte, een actieve kwaliteit is.
Praeterea, ad scientiam requiritur lumen intelligibile, et species rei intellectae.
Sed neutrum istorum potest causare unus homo in alio. Ergo unus homo non potest docendo
causare scientiam in alio. (Ia q. 117 a. 1 arg. 3)
3 — Voor wetenschap worden verstandslicht en kenbeelden der gekende zaak vereist. Maar
de ene mens kan geen van beide in een ander veroorzaken. Dus kan de ene mens de ander
niet onderwijzen door in hem wetenschap te veroorzaken.
Praeterea, doctor nihil agit ad discipulum nisi quod proponit ei quaedam signa, vel
vocibus aliquid significando, vel nutibus. Sed proponendo signa non potest aliquis
alium docere, causando in eo scientiam. Quia aut proponit signa rerum notarum; aut
rerum ignotarum. Si rerum notarum, ille ergo cui signa proponuntur, iam habet scientiam,
et eam non acquirit a magistro. Si autem rerum ignotarum, per huiusmodi signa nihil
addiscit, sicut si aliquis proponeret alicui Latino verba Graeca, quorum significationem
ignoraret, per hoc eum docere non posset. Nullo ergo modo unus homo potest, alium
docendo, scientiam in eo causare. (Ia q. 117 a. 1 arg. 4)
4 — De leraar doet voor de leerling niets anders, dan hem enige tekenen voorstellen door
woorden of gesties betekend. Maar door het voorstellen van tekenen kan iemand een
ander niet onderwijzen door in hem wetenschap te veroorzaken, want hij stelt ofwel
tekenen van bekende dingen voor ofwel van onbekende. Indien van bekende dingen, dan
heeft degene aan wien ze worden voorgesteld de wetenschap al, en verkrijgt ze dus
niet van de leraar. In het geval van onbekende dingen, dan leert hij er niets door:
zoals wanneer iemand aan een Latijn Griekse woorden voorstelt, waarvan hij de betekenis
niet weet, kan hij hem hierdoor niet onderwijzen, op geen enkele manier kan dus de
ene mens door de ander onderwijzen, wetenschap in hem veroorzaken.
Sed contra est quod apostolus dicit, I ad Tim. II, in quo positus sum ego praedicator
et apostolus, doctor gentium in fide et veritate. (Ia q. 117 a. 1 s. c.)
Daartegenover staat echter, dat de Apostel zegt: “Hiertoe ben ik aangesteld als heraut
en apostel, als leraar in het geloof en waarheid” (1 Tim. 2, 7).
Respondeo dicendum quod circa hoc diversae fuerunt opiniones. Averroes enim, in Comment.
III de anima, posuit unum intellectum possibilem esse omnium hominum, ut supra dictum
est. Et ex hoc sequebatur quod eaedem species intelligibiles sint omnium hominum.
Et secundum hoc, ponit quod unus homo per doctrinam non causat aliam scientiam in
altero ab ea quam ipse habet; sed communicat ei eandem scientiam quam ipse habet,
per hoc quod movet eum ad ordinandum phantasmata in anima sua, ad hoc quod sint disposita
convenienter ad intelligibilem apprehensionem. Quae quidem opinio quantum ad hoc vera
est, quod est eadem scientia in discipulo et magistro, si consideretur identitas secundum
unitatem rei scitae, eadem enim rei veritas est quam cognoscit et discipulus et magister.
Sed quantum ad hoc quod ponit esse unum intellectum possibilem omnium hominum, et
easdem species intelligibiles, differentes solum secundum diversa phantasmata; falsa
est eius opinio, ut supra habitum est. Alia est opinio Platonicorum, qui posuerunt
quod scientia inest a principio animabus nostris per participationem formarum separatarum,
sicut supra habitum est; sed anima ex unione corporis impeditur ne possit considerare
libere ea quorum scientiam habet. Et secundum hoc, discipulus a magistro non acquirit
scientiam de novo, sed ab eo excitatur ad considerandum ea quorum scientiam habet;
ut sic addiscere nihil aliud sit quam reminisci. Sicut etiam ponebant quod agentia
naturalia solummodo disponunt ad susceptionem formarum, quas acquirit materia corporalis
per participationem specierum separatarum. Sed contra hoc supra ostensum est quod
intellectus possibilis animae humanae est in potentia pura ad intelligibilia, secundum
quod Aristoteles dicit in III de anima. Et ideo aliter dicendum est, quod docens causat
scientiam in addiscente, reducendo ipsum de potentia in actum, sicut dicitur in VIII
Physic. Ad cuius evidentiam, considerandum est quod effectuum qui sunt ab exteriori
principio, aliquis est ab exteriori principio tantum; sicut forma domus causatur in
materia solum ab arte. Aliquis autem effectus est quandoque quidem ab exteriori principio,
quandoque autem ab interiori; sicut sanitas causatur in infirmo quandoque ab exteriori
principio, scilicet ab arte medicinae; quandoque autem ab interiori principio ut cum
aliquis sanatur per virtutem naturae. Et in talibus effectibus sunt duo attendenda.
Primo quidem, quod ars imitatur naturam in sua operatione, sicut enim natura sanat
infirmum alterando, digerendo, et expellendo materiam quae causat morbum, ita et ars.
Secundo attendendum est, quod principium exterius, scilicet ars, non operatur sicut
principale agens, sed sicut coadiuvans agens principale, quod est principium interius,
confortando ipsum, et ministrando ei instrumenta et auxilia, quibus utatur ad effectum
producendum, sicut medicus confortat naturam, et adhibet ei cibos et medicinas, quibus
natura utatur ad finem intentum. Scientia autem acquiritur in homine et ab interiori
principio, ut patet in eo qui per inventionem propriam scientiam acquirit; et a principio
exteriori, ut patet in eo qui addiscit. Inest enim unicuique homini quoddam principium
scientiae, scilicet lumen intellectus agentis, per quod cognoscuntur statim a principio
naturaliter quaedam universalia principia omnium scientiarum. Cum autem aliquis huiusmodi
universalia principia applicat ad aliqua particularia, quorum memoriam et experimentum
per sensum accipit; per inventionem propriam acquirit scientiam eorum quae nesciebat,
ex notis ad ignota procedens. Unde et quilibet docens, ex his quae discipulus novit,
ducit eum in cognitionem eorum quae ignorabat; secundum quod dicitur in I Poster.,
quod omnis doctrina et omnis disciplina ex praeexistenti fit cognitione. Ducit autem
magister discipulum ex praecognitis in cognitionem ignotorum, dupliciter. Primo quidem,
proponendo ei aliqua auxilia vel instrumenta, quibus intellectus eius utatur ad scientiam
acquirendam, puta cum proponit ei aliquas propositiones minus universales, quas tamen
ex praecognitis discipulus diiudicare potest; vel cum proponit ei aliqua sensibilia
exempla, vel similia, vel opposita, vel aliqua huiusmodi ex quibus intellectus addiscentis
manuducitur in cognitionem veritatis ignotae. Alio modo, cum confortat intellectum
addiscentis; non quidem aliqua virtute activa quasi superioris naturae, sicut supra
dictum est de Angelis illuminantibus, quia omnes humani intellectus sunt unius gradus
in ordine naturae; sed inquantum proponit discipulo ordinem principiorum ad conclusiones,
qui forte per seipsum non haberet tantam virtutem collativam, ut ex principiis posset
conclusiones deducere. Et ideo dicitur in I Poster., quod demonstratio est syllogismus
faciens scire. Et per hunc modum ille qui demonstrat, auditorem scientem facit. (Ia q. 117 a. 1 co.)
Over dit punt zijn verschillende opvattingen geweest. Zoals boven gezegd, meende Averroës,
dat er slechts één kennend verstand voor alle mensen samen is. En hieruit volgde,
dat er ook dezelfde kenbeelden voor alle mensen zijn. En daarom meende hij, dat de
ene mens door zijn onderwijs in de ander geen wetenschap veroorzaakt, die onderscheiden
is van die hij zelf heeft; maar hij deelt hem de wetenschap, die hij zelf heeft mede,
doordat hij hem beweegt de fantasiebeelden in zijn ziel zo te rangschikken, dat ze
gedisponeerd zijn in overeenstemming met de verstandelijke waarneming. — Deze mening
is in zover waar, dat dezelfde wetenschap in leerling en leraar is, als men de identiteit
ziet naar de eenheid der geweten zaak: het is nl. dezelfde waarheid van het ding,
dat de leerling en de leraar kent. Maar in zover hij één verstand voor alle mensen
aanneemt, en dezelfde kenbeelden, die alleen verschillen naar de verschillende fantasiebeelden,
is, zoals boven gezegd, zijn opinie vals. Een andere opvatting is die der Platonici,
die, zoals boven gezegd is (84e Kw. 3e en 4e Art.), meenden, dat vanaf het begin de
wetenschap door deelname aan de onstoffelijke vormen, in onze zielen is; maar de ziel
wordt door de vereniging met het lichaam verhinderd om vrij, wat zij weet, te beschouwen.
En daarom krijgt de leerling van de leermeester niet nieuwe wetenschap, maar wordt
hij door hem opgewekt, om wat hij weet te beschouwen, zodat aanleeren niets anders
is dan zich herinneren. Zo meenden zij ook, dat de natuurlijke werkoorzaken alleen
maar disposeerden voor de ontvangst der vormen, welke de stof verkrijgt door deelname
aan de onstoffelijke soorten. — Maar hiertegenover is boven aangetoond (79e Kw. 2e
Art.; 84e Kw. 3e Art.), dat volgens Aristoteles, het werkverstand der menselijke ziel
met betrekking tot de te begrijpen dingen in pure potentie is. En dus moet men zeggen,
dat de leraar in de leerling wetenschap veroorzaakt door hem, zoals in de Physica
gezegd wordt, van potentie tot actualiteit te brengen. Ter verduidelijking hiervan
bedenke men, dat sommige van de gevolgen, die door een uitwendig beginsel worden voortgebracht,
alleen door dat uitwendig beginsel zijn, zoals de vorm van een huis alleen door de
kunst in de stof wordt voortgebracht. Andere zijn soms door een uitwendig, soms door
een inwendig beginsel: zoals de gezondheid soms in een zieke door een uitwendig beginsel,
nl. de geneeskunst, soms door een inwendig beginsel — wanneer iemand door de kracht
zijner natuur geneest — wordt voortgebracht. En bij dergelijke gevolgen lette men
op twee dingen. Ten eerste, dat de kunst in haar werking de natuur navolgt: zoals
de natuur een zieke geneest door verandering, digestie, en verwijdering van de stoffen
die de ziekte veroorzaken, zo ook de kunst. Vervolgens lette men hierop, dat het uitwendig
beginsel, de kunst, niet als voornaamste werkoorzaak werkt, maar als hulp van de voornaamste
oorzaak, dat het inwendig beginsel is, door dit te versterken, en er werktuigen en
hulpmiddelen aan te verschaffen, die het gebruikt om het gevolg te bewerken: zoals
de medicus de natuur versterkt, en spijzen en geneesmiddelen voorschrijft, die de
natuur tot het beoogde doel gebruikt. Wetenschap nu verwerft de mens én door een inwendig
beginsel, zoals blijkt bij degene die door eigen vinding wetenschap verwerft, én door
een uitwendig beginsel, zoals blijkt bij hem die leert. In iedere mens toch is een
beginsel van wetenschap, nl. het licht van het werkverstand, waardoor dadelijk vanaf
het begin van natuurwege sommige algemene beginselen van alle wetenschappen gekend
worden. Wanneer nu iemand dergelijke algemene beginselen toepast op sommige particuliere
gevallen, waarvan hij herinnering en ondervinding door de zinnen kreeg, verwerft hij
door eigen vinding de kennis der dingen, die hij niet kende, doordat hij van het bekende
tot wat onbekend was redeneert. Vandaar dat ook iedere leraar zijn leerling van hetgeen
deze weet tot de kennis brengt van hetgeen deze niet wist, volgens het gezegde uit
de Posteriora Analytica: “Iedere leer en ieder onderwijs ontstaat uit de reeds vooraf
aanwezige kennis”. Maar de leermeester brengt zijn leerling op twee manieren van hetgeen
deze reeds wist, tot de kennis van het onbekende. Voor eerst door hem de werktuigen
en hulpmiddelen te wijzen, die het verstand gebruikt om kennis te verwerven: b.v.
als hij hem sommige minder algemene oordelen voorhoudt, die de leerling uit hetgeen
hij reeds weet, kan beoordelen; of als hij hem zinnelijk waarneembare voorbeelden
geeft, gelijke of tegengestelde, o.i.d., waardoor het verstand van de leerling geleid
wordt tot de kennis van een niet gekende waarheid. — Vervolgens, als hij het verstand
van zijn leerling versterkt, wel met door eenig actief vermogen als van hogere orde,
zoals boven (106e Kw. 1e Art.; 111e Kw. 1e Art.) van de verlichting der engelen gezegd
is, want alle mensenstanden zijn in de orde der natuur van denzelfden graad, maar
in zover hij aan de leerling, die misschien zelf niet zoveel vergelijkingsvermogen
heeft, dat hij uit de beginselen de conclusies kan trekken, de orde aantoont van de
beginselen tot de conclusies. En daarom wordt in de Posteriora Analytica gezegd, dat
“een bewijsvoering een syllogisme is, dat doet weten”. En op deze manier maakt degene
die bewijst, zijn hoorder tot kenner.
Ad primum ergo dicendum quod, sicut iam dictum est, homo docens solummodo exterius
ministerium adhibet, sicut medicus sanans, sed sicut natura interior est principalis
causa sanationis, ita et interius lumen intellectus est principalis causa scientiae.
Utrumque autem horum est a Deo. Et ideo sicut de Deo dicitur, qui sanat omnes infirmitates
tuas; ita de eo dicitur, qui docet hominem scientiam, inquantum lumen vultus eius
super nos signatur, per quod nobis omnia ostenduntur. (Ia q. 117 a. 1 ad 1)
1 — Zoals reeds gezegd is (in de Leerstelling), bewijst de mens, die onderwijst, alleen
uiterlijk dienst, zoals een medicus, die doet genezen; maar zoals de innerlijke natuur
de voornaamste oorzaak der genezing is, zo is ook het innerlijk licht der rede de
voornaamste oorzaak der wetenschap. Beide is echter van God. En zoals dus van God
gezegd wordt: “Die al uw zwakheden geneest” (Ps. 102, 3), zo wordt ook van Hem gezegd:
“Die de mens de wetenschap leert” (Ps. 93, 10), in zover nl. “het licht van zijn Aangezicht
over ons licht” (Ps. 4, 7), waardoor ons alles wordt getoond.
Ad secundum dicendum quod doctor non causat scientiam in discipulo per modum agentis
naturalis, ut Averroes obiicit. Unde non oportet quod scientia sit qualitas activa,
sed est principium quo aliquis dirigitur in docendo, sicut ars est principium quo
aliquis dirigitur in operando. (Ia q. 117 a. 1 ad 2)
2 — De leraar veroorzaakt niet, zoals Averroës opwerpt, bij wijze van natuurlijke werkoorzaak,
de kennis in zijn leerling. Daarom is het ook niet nodig, dat de wetenschap een actieve
kwaliteit is: maar zij is het beginsel, waardoor iemand bij het onderwijs geleid wordt,
zoals de kunst het beginsel is, waardoor iemand geleid wordt bij het werk.
Ad tertium dicendum quod magister non causat lumen intelligibile in discipulo, nec
directe species intelligibiles, sed movet discipulum per suam doctrinam ad hoc, quod
ipse per virtutem sui intellectus formet intelligibiles conceptiones, quarum signa
sibi proponit exterius. (Ia q. 117 a. 1 ad 3)
3 — De leraar veroorzaakt niet het licht der rede in de leerling, noch onmiddellijk de
kenbeelden, maar door zijn doctrinen beïnvloedt hij zijn leerling, dat deze zelf door
de kracht van zijn verstand de gedachte vormt, welker tekenen de leraar uiterlijk
voorhoudt.
Ad quartum dicendum quod signa quae magister discipulo proponit, sunt rerum notarum
in universali, et sub quadam confusione; sed ignotarum in particulari, et sub quadam
distinctione. Et ideo cum quisque per seipsum scientiam acquirit, non potest dici
docere seipsum, vel esse sui ipsius magister, quia non praeexistit in eo scientia
completa, qualis requiritur in magistro. (Ia q. 117 a. 1 ad 4)
4 — De tekenen, die de leraar aan zijn leerling voorhoudt, zijn van zaken, die in het
algemeen, en met zekere verwardheid, gekend worden, maar in het particuliere en met
zekere onderscheiding niet gekend zijn. Vandaar dat als iemand door zichzelf wetenschap
verwerft, men niet van hem zegt, dat hij zichzelf onderwijst, of zijn eigen leermeester
is, omdat in hem van te voren geen volledige kennis bestaat, zoals deze in de leraar
vereist is.
Articulus 2. Kan een mens een engel onderwijzen?
Ad secundum sic proceditur. Videtur quod homines possint docere Angelos. Dicit enim
apostolus, ad Ephes. III, ut innotescat principibus et potestatibus in caelestibus
per Ecclesiam multiformis sapientia Dei. Sed Ecclesia est congregatio hominum fidelium.
Ergo Angelis per homines aliqua innotescunt. (Ia q. 117 a. 2 arg. 1)
1 — Men beweert, dat de mensen de engelen kunnen onderwijzen. De Apostel zegt immers:
“Opdat de veelzijdige Wijsheid Gods door de kerk aan Hoogheden en Krachten bekend
werd” (Eph. 3, 10). Maar de kerk is de vereniging van de gelovige mensen. Dus worden
sommige dingen door de mensen aan de engelen bekend.
Praeterea, Angeli superiores, qui immediate de divinis a Deo illuminantur, inferiores
Angelos instruere possunt, ut supra dictum est. Sed aliqui homines immediate de divinis
per Dei verbum sunt instructi; sicut maxime patet de apostolis, secundum illud ad
Heb. I, novissime, diebus istis, locutus est nobis in filio. Ergo aliqui homines aliquos
Angelos docere potuerunt. (Ia q. 117 a. 2 arg. 2)
2 — De hogere engelen, die over de goddelijke dingen onmiddellijk door God verlicht worden,
kunnen zoals boven gezegd is (106e Kw. 1e Art.; 112e Kw. 3e Art.), de lagere aanwijzingen
geven. Maar sommige mensen zijn onmiddellijk door het Woord Gods onderwezen, zoals
vooral van de Apostelen blijkt, naar het woord uit de Brief aan de Hebreen (1. 1,2):
“Tenslotte heeft Hij, in deze dagen, tot ons gesproken in zijn Zon”. Dus hebben sommige
mensen sommige engelen kunnen onderwijzen.
Praeterea, inferiores Angeli a superioribus instruuntur. Sed quidam homines superiores
sunt aliquibus Angelis, cum ad supremos ordines Angelorum aliqui homines assumantur,
ut Gregorius dicit in quadam homilia. Ergo aliqui inferiores Angeli per aliquos homines
de divinis instrui possunt. (Ia q. 117 a. 2 arg. 3)
3 — De lagere engelen worden door de hogere onderwezen. Maar sommige mensen zijn de meerderen
van sommige engelen; want, zoals Gregonus zegt, worden sommige mensen tot de hoogste
engelenkoren opgenomen. Dus kunnen sommige lagere engelen door sommige mensen over
de goddelijke dingen onderwezen worden.
Sed contra est quod Dionysius dicit, IV cap. de Div. Nom., quod omnes divinae illuminationes
perferuntur ad homines mediantibus Angelis. Non ergo Angeli instruuntur per homines
de divinis. (Ia q. 117 a. 2 s. c.)
Daartegenover staat echter, wat Dionysius zegt, dat alle goddelijke verlichtingen
door middel van de engelen tot de mensen komen. Dus worden niet de engelen door de
mensen over de goddelijke dingen onderwezen.
Respondeo dicendum quod, sicut supra habitum est, inferiores Angeli loqui quidem possunt
superioribus Angelis, manifestando eis suas cogitationes; sed de rebus divinis superiores
ab inferioribus nunquam illuminantur. Manifestum est autem quod eo modo quo inferiores
Angeli superioribus subduntur, supremi homines subduntur etiam infimis Angelorum.
Quod patet per id quod dominus dicit, Matth. XI, inter natos mulierum non surrexit
maior Ioanne Baptista; sed qui minor est in regno caelorum, maior est illo. Sic igitur
de rebus divinis ab hominibus Angeli nunquam illuminantur. Cogitationes tamen suorum
cordium homines Angelis per modum locutionis manifestare possunt, quia secreta cordium
scire solius Dei est. (Ia q. 117 a. 2 co.)
Zoals boven gezegd is (107e Kw. 2e Art.), kunnen de lagere engelen wel tot de hogere
spreken door hun gedachten aan hen bekend te maken, maar over de goddelijke dingen
worden de hogere nooit door de lagere verlicht. Het is echter klaar, dat op dezelfde
manier, waarop de lagere engelen aan de hogere onderworpen zijn, ook de hoogste mensen
aan de laagste engelen onderworpen zijn. Dat blijkt uit hetgeen de Heer bij Mattheus
zegt (II. 11): “Onder de kinderen der vrouwen is er geen groter opgestaan dan Johannes
de Doper, maar de minste in het rijk der hemelen is groter dan hij”. Zo worden dus
de engelen over de goddelijke dingen nooit door de mensen verlicht. Maar de mensen
kunnen hun geheime gedachten aan de engelen bij wijze van spreken bekend maken, want
God alleen kent de geheimen des harten.
Ad primum ergo dicendum quod Augustinus, V super Gen. ad Litt., sic exponit illam
apostoli auctoritatem. Praemiserat enim apostolus, mihi, omnium sanctorum minimo,
data est gratia haec, illuminare omnes quae sit dispensatio sacramenti absconditi
a saeculis in Deo. Ita dico absconditi, ut tamen innotesceret principibus et potestatibus
in caelestibus, per Ecclesiam scilicet, multiformis sapientia Dei. Quasi dicat, ita
hoc sacramentum erat absconditum hominibus, ut tamen Ecclesiae caelesti, quae continetur
in principibus et potestatibus, hoc sacramentum notum esset a saeculis, non ante saecula,
quia ibi primitus Ecclesia fuit, quo post resurrectionem et ista Ecclesia hominum
congreganda est. Potest tamen et aliter dici, quod illud quod absconditum est, non
tantum in Deo innotescit Angelis, verum etiam hic eis apparet, cum efficitur atque
propalatur, ut Augustinus ibidem subdit. Et sic dum per apostolos impleta sunt Christi
et Ecclesiae mysteria, Angelis aliqua apparuerunt de huiusmodi mysteriis, quae ante
erant eis occulta. Et per hunc modum potest intelligi quod Hieronymus dicit, quod,
apostolis praedicantibus, Angeli aliqua mysteria cognoverunt, quia scilicet per praedicationem
apostolorum huiusmodi mysteria explebantur in rebus ipsis, sicut praedicante Paulo
convertebantur gentes; de quo apostolus ibi loquitur. (Ia q. 117 a. 2 ad 1)
1 — Augustinus legt dat woord van de Apostel aldus uit. De Apostel heeft vooraf gezegd:
“Aan mij, de geringste van alle heiligen, is deze genade geschonken, aan allen het
Bestel te doen zien van het heilsgeheim, dat van eeuwigheid verborgen was in God”.
Maar ik zeg zo verborgen, dat echter aan de Hoogheden en Krachten in het hemelse,
nl. door de Kerk, de veelzijdige wijsheid Gods bekend was. Alsof hij zegt: dit Bestel
was zodanig aan de mensen verborgen, dat het echter aan de hemelse Kerk, die onder
de Hoogheden en Krachten is, “van eeuwen af, niet echter vóór de eeuwen, beleend was:
want eerst was daar de Kerk, waar na de verrijzenis ook de Kerk der mensen verzameld
wordt”. Maar men kan ook anders zeggen, dat nl., zoals Augustinus erbij voegt, “wat
verborgen is, de engelen niet slechts in God kenbaar is, maar ook hier voor hen blijkt
als het hier gebeurt en openbaar wordt”. En op deze wijze worden aan de engelen, als
door de Apostelen de geheimen van Christus en de Kerk vervuld zijn, enkele dingen
in deze mysteries duidelijk, die eerst voor hen verborgen waren. — En zo kan men begrijpen,
wat Hieronymus zegt, dat door de prediking der Apostelen de engelen sommige mysteries
gekend hebben: want door de prediking der Apostelen werden dergelijke mysteries in
de dingen voltrokken, zoals door de prediking van Paulus de heidenen bekeerd werden,
waarover de Apostel daar spreekt.
Ad secundum dicendum quod apostoli instruebantur immediate a verbo Dei, non secundum
eius divinitatem, sed inquantum eius humanitas loquebatur. Unde ratio non sequitur. (Ia q. 117 a. 2 ad 2)
2 — De Apostelen zijn onmiddellijk door het Woord Gods onderwezen, niet naar zijn goddelijke
natuur, maar in zover zijn mensheid tot hen sprak. Dus klopt dit argument niet.
Ad tertium dicendum quod aliqui homines, etiam in statu viae, sunt maiores aliquibus
Angelis, non quidem actu, sed virtute; inquantum scilicet habent caritatem tantae
virtutis, ut possint mereri maiorem beatitudinis gradum quam quidam Angeli habeant.
Sicut si dicamus semen alicuius magnae arboris esse maius virtute quam aliquam parvam
arborem, cum tamen multo minus sit in actu. (Ia q. 117 a. 2 ad 3)
3 — Sommige mensen zijn reeds in de staat van dit leven hoger dan sommige engelen, maar
niet actueel, doch in kracht, in zover zij nl. zulk een krachtige liefde hebben, dat
zij een hoger graad van zaligheid kunnen verdienen, dan sommige engelen hebben. Zo
zeggen we dat het zaad van een groten boom groter is in kracht dan een kleine boom,
ofschoon het actueel veel kleiner is.
Articulus 3. Kan de mens door de kracht van zijn ziel lichamelijke stof veranderen?
Ad tertium sic proceditur. Videtur quod homo per virtutem animae possit corporalem
materiam immutare. Dicit enim Gregorius, II Dialog., quod sancti miracula aliquando
ex prece faciunt, aliquando ex potestate, sicut Petrus, qui Tabitham mortuam orando
suscitavit, Ananiam et Saphiram mentientes morti increpando tradidit. Sed in operatione
miraculorum fit aliqua immutatio materiae corporalis. Ergo homines virtute suae animae
possunt materiam corporalem immutare. (Ia q. 117 a. 3 arg. 1)
1 — Men beweert, dat de mens door de kracht van zijn ziel lichamelijke stof kan veranderen.
Gregorius zegt immers, dat “de heiligen soms door gebed, soms door wonderen doen:
zoals Petrus, die door gebed de dooie weer tot leven bracht, de leugenaars Ananias
en Saphira door beschuldiging aan de dood overleverde”. Maar bij wonderwerking heeft
enige verandering der lichamelijke stof plaats. Dus kunnen de mensen door de kracht
hunner ziel de lichamelijke stof veranderen.
Praeterea, super illud ad Gal. III, quis vos fascinavit veritati non obedire? Dicit
Glossa quod quidam habent oculos urentes, qui solo aspectu inficiunt alios, et maxime
pueros. Sed hoc non esset, nisi virtus animae posset materiam corporalem immutare.
Ergo homo per virtutem suae animae potest materiam corporalem immutare. (Ia q. 117 a. 3 arg. 2)
2 — Naar aanleiding van het woord uit de Brief aan de Galaten (3. 1): “Wie heeft u behekst
om de waarheid niet te gehoorzamen?” zegt de Glossa, dat “sommigen het kwade oog hebben,
die door hun blik alleen anderen aansteken, en vooral kinderen”. Maar dit zou niet
zijn als de kracht der ziel de lichamelijke stof niet kon veranderen. Dus kan de mens
door de kracht van zijn ziel de lichamelijke stof veranderen.
Praeterea, corpus humanum est nobilius quam alia inferiora corpora. Sed per apprehensionem
animae humanae immutatur corpus humanum ad calorem et frigus, ut patet in irascentibus
et timentibus; et quandoque etiam haec immutatio pervenit usque ad aegritudinem et
mortem. Ergo multo magis anima hominis potest sua virtute materiam corporalem immutare. (Ia q. 117 a. 3 arg. 3)
3 — Het menselijk lichaam is nobeler dan de overige lagere lichamen. Maar door de waarneming
der menselijke ziel verandert het menselijk lichaam met betrekking tot hitte en koude,
zoals blijkt bij mensen, die vertoornd of beangst zijn; en soms reikt deze verandering
tot ziekte en dood. Dus kan de mensenziel door haar kracht veel meer nog de lichamelijke
stof veranderen.
Sed contra est quod dicit Augustinus, in III de Trin., quod materia corporalis soli
Deo obedit ad nutum. (Ia q. 117 a. 3 s. c.)
Daartegenover staat echter, wat Augustinus zegt, dat “de lichamelijke stof alleen
God op zijn wenken gehoorzaamt”.
Respondeo dicendum quod, sicut supra dictum est materia corporalis non immutatur ad
formam, nisi vel ab agente aliquo composito ex materia et forma; vel ab ipso Deo,
in quo virtualiter et materia et forma praeexistit, sicut in primordiali causa utriusque.
Unde et de Angelis supra dictum est quod materiam corporalem immutare non possunt
naturali virtute, nisi applicando corporalia agentia ad effectus aliquos producendos.
Multo igitur minus anima sua virtute naturali potest immutare materiam corporalem,
nisi mediantibus aliquibus corporibus. (Ia q. 117 a. 3 co.)
Zoals boven gezegd is (110e Kw. 2e Art.), verandert de lichamelijke stof niet van
vorm, dan door een werkoorzaak, die zelf uit stof en vorm is samengesteld, of door
God zelf, in wiens kracht als in beide eerste oorzaak, stof en vorm voorafbestaan.
Vandaar is boven van de engelen gezegd, dat ze door hun natuurlijke kracht de lichamelijke
stof niet veranderen kunnen, tenzij door voor sommige te bewerken gevolgen lichamelijke
werkoorzaken toe te passen. Veel minder nog kan dus de ziel door haar natuurlijke
kracht de lichamelijke stof veranderen, tenzij door middel van sommige lichamen.
Ad primum ergo dicendum quod sancti dicuntur miracula facere ex potestate gratiae,
non naturae. Quod patet per illud quod Gregorius ibidem dicit, qui filii Dei ex potestate
sunt, ut dicit Ioannes, quid mirum si signa facere ex potestate valeant? (Ia q. 117 a. 3 ad 1)
1 — Van de heiligen zegt men, dat zij wonderen doen door de kracht der genade, niet der
natuur. Dat blijkt ook uit hetgeen Gregorius toevoegt: “Die, zoals Jacobus zegt, hinderen
Gods zijn uit kracht, wat wonder dat ze uit kracht wonderen kunnen doen!”
Ad secundum dicendum quod fascinationis causam assignavit Avicenna ex hoc, quod materia
corporalis nata est obedire spirituali substantiae magis quam contrariis agentibus
in natura. Et ideo quando anima fuerit fortis in sua imaginatione, corporalis materia
immutatur secundum eam. Et hanc dicit esse causam oculi fascinantis. Sed supra ostensum
est quod materia corporalis non obedit substantiae spirituali ad nutum, nisi soli
creatori. Et ideo melius dicendum est, quod ex forti imaginatione animae immutantur
spiritus corporis coniuncti. Quae quidem immutatio spirituum maxime fit in oculis,
ad quos subtiliores spiritus perveniunt. Oculi autem inficiunt aerem continuum usque
ad determinatum spatium, per quem modum specula, si fuerint nova et pura, contrahunt
quandam impuritatem ex aspectu mulieris menstruatae, ut Aristoteles dicit in libro
de Somn. et Vig. Sic igitur cum aliqua anima fuerit vehementer commota ad malitiam,
sicut maxime in vetulabus contingit, efficitur secundum modum praedictum aspectus
eius venenosus et noxius, et maxime pueris, qui habent corpus tenerum, et de facili
receptivum impressionis. Possibile est etiam quod ex Dei permissione, vel etiam ex
aliquo facto occulto, cooperetur ad hoc malignitas Daemonum, cum quibus vetulae sortilegae
aliquod foedus habent. (Ia q. 117 a. 3 ad 2)
2 — De oorzaak der beheksing heeft Avicenna hierin gezocht, dat de lichamelijke stof uiteraard
meer de geestelijke zelfstandigheid dan de tegenwerkende natuurkrachten gehoorzaamt.
En als dus de ziel sterk is in haar verbeelding, verandert de lichamelijke stof daarnaar.
En dit noemde hij de oorzaak van het kwade oog. Maar boven (110e Kw. 2e Art.) is aangetoond,
dat de lichamelijke stof geen geestelijke zelfstandigheid, dan alleen de Schepper,
op zijn wenken gehoorzaamt. Daarom is het beter te zeggen, dat door sterke verbeelding
der ziel de gassen van het met de ziel verbonden lichaam veranderd worden. Welke verandering
der gassen vooral in de ogen, waarin de fijnste gassen doordringen, plaats heeft.
De ogen nu steken tot op bepaalden afstand de omringende lucht aan, op dezelfde manier,
waarop, naar Aristoteles zegt, nieuwe en zuivere spiegels eenigszins beslaan door
de blik van een vrouw die de maandstonden heeft. Als dus een ziel heel hevig tot boosheid
bewogen is, wat vooral bij oude wijven gebeurt, wordt op genoemde wijze haar blik
vergiftig en schadelijk: en vooral voor kinderen, die een teer, voor indrukken gemakkelijk
vatbaar, lichaam hebben. — Het is ook mogelijk, dat met Gods toelating of om een verborgen
grond, hiertoe de boosheid der duivels, met wie zulke oude heksen een verbond hebben,
medewerkt.
Ad tertium dicendum quod anima corpori humano unitur ut forma, et appetitus sensitivus,
qui obedit aliqualiter rationi, ut supra dictum est, est actus alicuius organi corporalis.
Et ideo oportet quod ad apprehensionem animae humanae, commoveatur appetitus sensitivus
cum aliqua operatione corporali. Ad exteriora vero corpora immutanda apprehensio animae
humanae non sufficit, nisi mediante immutatione proprii corporis, ut dictum est. (Ia q. 117 a. 3 ad 3)
3 — De ziel is met het menselijk lichaam als zijn vorm verbonden; en de zinnelijke begeerte,
die, zoals boven gezegd is (81e Kw. 3e Art.), eenigszins de rede gehoorzaamt, is de
actualiteit van een lichamelijk orgaan. En daarom moet op de waarneming van de ziel
de zinnelijke begeerte bewogen worden, gepaard met een lichamelijke werking. Maar
voor verandering van alle lichamen is de mensenziel niet toereikend, dan, zoals gezegd
is (2e Antw.), door middel van de verandering van het eigen lichaam.
Articulus 4. Kan de van het lichaam gescheiden menselijke ziel andere lichamen plaatselijk bewegen?
Ad quartum sic proceditur. Videtur quod anima hominis separata possit corpora saltem
localiter movere. Substantiae enim spirituali naturaliter obedit corpus ad motum localem,
ut supra dictum est. Sed anima separata est substantia spiritualis. Ergo suo imperio
potest exteriora corpora movere. (Ia q. 117 a. 4 arg. 1)
1 — Men beweert, dat de afgescheiden menselijke ziel lichamen minstens plaatselijk kan
bewegen. — Zoals boven gezegd is (110e Kw. 3e Art.), gehoorzaamt het lichaam de geest
wat plaatselijke beweging aangaat. Maar de afgescheiden ziel is een geest. Dus kan
zij door haar bevel aan een lichaam
Praeterea, in itinerario Clementis dicitur, narrante Niceta ad Petrum, quod Simon
magus per magicas artes pueri a se interfecti animam retinebat, per quam magicas operationes
efficiebat. Sed hoc esse non potuisset sine aliqua corporum transmutatione, ad minus
locali. Ergo anima separata habet virtutem localiter movendi corpora. (Ia q. 117 a. 4 arg. 2)
2 — In de reisbeschrijving van Clemens wordt gezegd, dat Simon de Tovenaar, aldus het
verhaal van Niceta aan Petrus, door toverkunsten de zielen van door hem vermoorde
kinderen behield om daardoor zijn toverkunsten uit te oefenen. Maar dit had niet kunnen
zijn zonder enige, minstens plaatselijke, verandering der lichamen. Dus heeft de afgescheiden
ziel de macht lichamen plaatselijk te bewegen.
Sed contra est quod philosophus dicit, in libro de anima quod anima non potest movere
quodcumque corpus, sed solummodo proprium. (Ia q. 117 a. 4 s. c.)
Daartegenover staat echter, wat de Wijsgeer zegt, dat de ziel geen enkel lichaam kan
bewegen dan alleen het eigen.
Respondeo dicendum quod anima separata sua naturali virtute non potest movere aliquod
corpus. Manifestum est enim quod, cum anima est corpori unita, non movet corpus nisi
vivificatum, unde si aliquod membrum corporis mortificetur, non obedit animae ad motum
localem. Manifestum est autem quod ab anima separata nullum corpus vivificatur. Unde
nullum corpus obedit ei ad motum localem, quantum est ex virtute suae naturae, supra
quam potest aliquid ei conferri virtute divina. (Ia q. 117 a. 4 co.)
De afgescheiden ziel kan door haar natuurlijke kracht geen lichaam bewegen. Het is
toch klaar, dat als de ziel met het lichaam verbonden is, ze geen enkel lichaam beweegt,
dan alleen het door haar levende; waarom dan ook als een lichaamsdeel afgestorven
is, het haar met meer met betrekking tot plaatselijke beweging gehoorzaamt. Nu is
het duidelijk, dat door de afgescheiden ziel geen enkel lichaam levend wordt gemaakt.
Vandaar gehoorzaamt ook geen enkel lichaam haar wat plaatselijke beweging aangaat
zover haar natuurlijke kracht betreft: maar daarboven kan haar door goddelijke kracht
iets geschonken worden.
Ad primum ergo dicendum quod substantiae quaedam spirituales sunt, quarum virtutes
non determinantur ad aliqua corpora, sicut sunt Angeli, qui sunt naturaliter a corporibus
absoluti, et ideo diversa corpora eis possunt obedire ad motum. Si tamen alicuius
substantiae separatae virtus motiva determinetur naturaliter ad movendum aliquod corpus,
non poterit illa substantia movere aliquod corpus maius, sed minus, sicut, secundum
philosophos, motor inferioris caeli non posset movere caelum superius. Unde cum anima
secundum suam naturam determinetur ad movendum corpus cuius est forma, nullum aliud
corpus sua naturali virtute movere potest. (Ia q. 117 a. 4 ad 1)
1 — Er zijn sommige geestelijke zelfstandigheden, zoals de engelen, die natuurlijk vrij
van een lichaam zijn, wier krachten niet tot sommige lichamen beperkt zijn: en daarom
kunnen verschillende lichamen hen met betrekking tot beweging, gehoorzamen. Maar de
beweegkracht van een afgescheiden zelfstandigheid natuurlijk wijze tot één lichaam
beperkt is, kan die zelfstandigheid geen groter, maar wel een kleiner lichaam bewegen,
zoals, volgens de wijsgeren, de beweger van de ondersten hemel een hoger niet bewegen
kan. Daar dus de ziel door haar natuur beperkt is tot het bewegen van het lichaam,
waarvan zij de vorm is, kan zij door haar natuurlijke kracht geen enkel ander lichaam
bewegen.
Ad secundum dicendum quod, sicut dicit Augustinus X de Civ. Dei, et Chrysostomus super
Matth., frequenter Daemones simulant se esse animas mortuorum, ad confirmandum gentilium
errorem, qui hoc credebant. Et ideo credibile est quod Simon magus illudebatur ab
aliquo Daemone, qui simulabat se esse animam pueri quem ipse occiderat. (Ia q. 117 a. 4 ad 2)
2 — Naar Augustinus en Chrysostomus zeggen, geven zij dikwijls voor, dat ze zielen van
afgestorvenen zijn om daardoor de dwaling der heidenen, die dit geloven, te bevestigen,
maar het is geloofwaardig, dat Simon de Tovenaar voor de gek gehouden werd door een
duivel, die voorgaf de ziel van een vermoord kind te zijn.