Prima Pars. Quaestio 114. De aanvallen des duivels .
Prooemium
Deinde considerandum est de impugnatione Daemonum. Et circa hoc quaeruntur quinque.
Primo, utrum homines a Daemonibus impugnentur. Secundo, utrum tentare sit proprium
Diaboli. Tertio, utrum omnia peccata hominum ex impugnatione sive tentatione Daemonum
proveniant. Quarto, utrum possint vera miracula facere ad seducendum. Quinto, utrum
Daemones qui ab hominibus superantur, ab impugnatione hominum arceantur. (Ia q. 114 pr.)
Vervolgens moeten we de aanvallen der duivelen bezien. En hieromtrent stellen we vijf
vragen: 1. Worden de mensen door de duivels bestreden? 2. Is bekoren het eigene van
de duivel? 3. Komen alle zonden der mensen van de aanvallen of bekoring des duivels
voort? 4. Kunnen ze wonderen werken om te verleiden? 5. Worden de duivels, die door
de mensen overwonnen zijn, uit de strijd tegen de mensen geweerd?
Articulus 1. Worden de mensen door de duivels bestreden?
Ad primum sic proceditur. Videtur quod homines non impugnentur a Daemonibus. Angeli
enim deputantur ad hominum custodiam, missi a Deo. Sed Daemones non mittuntur a Deo,
cum Daemonum intentio sit perdere animas, Dei autem salvare. Ergo Daemones non deputantur
ad hominum impugnationem. (Ia q. 114 a. 1 arg. 1)
1 — Men beweert, dat de mensen niet door de duivels worden aangevallen. — Er zijn immers
engelen, die door God gezonden, belast zijn met de bescherming der mensen. Maar de
duivels worden niet door God gezonden: want de bedoeling der duivels is zielen te
verderven, Gods bedoeling zielen te redden. Er worden dus geen duivels belast met
de bestrijding der mensen.
Praeterea, non est aequa conditio pugnae, ut infirmus contra fortem, ignarus contra
astutum exponatur ad bellum. Sed homines sunt infirmi et ignari; Daemones autem potentes
et astuti. Non est ergo permittendum a Deo, qui est omnis iustitiae auctor, ut homines
a Daemonibus impugnentur. (Ia q. 114 a. 1 arg. 2)
2 — De conditie van de strijd is ongelijk, als een zwakke tegen een sterke, een onwetende
tegen een slimme ten strijde wordt gezonden. Maar de mensen zijn zwak en onwetend,
de duivels machtig en slim. Omdat God dus de oorsprong van alle gerechtigheid is,
kan Hij niet toelaten, dat de mensen door de duivels worden bestreden.
Praeterea, ad exercitium hominum sufficit impugnatio carnis et mundi. Sed Deus permittit
electos suos impugnari propter eorum exercitium. Ergo non videtur necessarium quod
a Daemonibus impugnentur. (Ia q. 114 a. 1 arg. 3)
3 — Voor de oefening der mensen is de bekoring van het vlees en de wereld genoeg. Maar
God staat toe, dat Zijn uitverkorenen tot hun oefening worden bekoord. Het schijnt
dus met nodig, dat zij door de duivels worden bestreden.
Sed contra est quod apostolus dicit, ad Ephes. VI, quod non est nobis colluctatio
adversus carnem et sanguinem, sed adversus principes et potestates, adversus mundi
rectores tenebrarum harum, contra spiritualia nequitiae in caelestibus. (Ia q. 114 a. 1 s. c.)
Daartegenover staat echter, wat de Apostel zegt: “Want niet tegen vlees en bloed geldt
onze strijd, maar tegen Hoogheden en Krachten, tegen wereldbeheersers dezer duisternis,
tegen de boze geesten in de lucht” (Eph. 6, 12).
Respondeo dicendum quod circa impugnationem Daemonum duo est considerare, scilicet
ipsam impugnationem, et impugnationis ordinem. Impugnatio quidem ipsa ex Daemonum
malitia procedit, qui propter invidiam profectum hominum impedire nituntur; et propter
superbiam divinae potestatis similitudinem usurpant, deputando sibi ministros determinatos
ad hominum impugnationem, sicut et Angeli Deo ministrant in determinatis officiis
ad hominum salutem. Sed ordo impugnationis ipsius est a Deo, qui ordinate novit malis
uti, ad bona ea ordinando. Sed ex parte Angelorum, tam ipsa custodia quam ordo custodiae
reducitur ad Deum, sicut ad primum auctorem. (Ia q. 114 a. 1 co.)
Met betrekking tot de bestrijding der duivels komen twee dingen in aanmerking: nl.
de bestrijding zelf, en de orde der bestrijding. De bestrijding zelf komt voort uit
de boosheid der duivels, die uit nijd de vooruitgang der mensen trachten te belemmeren,
en uit hoogmoed zich de gelijkenis met Gods Macht aanmatigen, door zichzelf aan te
stellen als de bepaalde dienaars van de bestrijding der mensen, zoals de engelen God
dienen in bepaalde functies tot het heil der mensen. Maar de orde der bestrijding
is van God, die het kwade door het te richten op het goede, ten goede weet te gebruiken.
— Maar van de kant der engelen wordt zowel de bescherming zelf, als de orde der bescherming,
teruggebracht tot God, als tot de eerste oorzaak.
Ad primum ergo dicendum quod mali Angeli impugnant homines dupliciter. Uno modo, instigando
ad peccatum. Et sic non mittuntur a Deo ad impugnandum, sed aliquando permittuntur,
secundum Dei iusta iudicia. Aliquando autem impugnant homines puniendo. Et sic mittuntur
a Deo; sicut missus est spiritus mendax ad puniendum Achab regem Israel, ut dicitur
III Reg. ult. Poena enim refertur in Deum, sicut in primum auctorem. Et tamen Daemones
ad puniendum missi, alia intentione puniunt, quam mittantur, nam ipsi puniunt ex odio
vel invidia; mittuntur autem a Deo propter eius iustitiam. (Ia q. 114 a. 1 ad 1)
1 — De boze engelen bestrijden de mensen op twee manieren. Eerstens, door ze te verleiden
tot de zonde. En zo worden ze niet door God gezonden, maar soms volgens Gods gerechte
oordelen niet belet. Soms echter bestrijden ze de mensen door hen te straffen. En
zo worden ze door God gezonden, zoals de geest der leugentaal gezonden werd om Achab,
de koning van Israël, te straffen, gelijk gezegd wordt in het Derde Boek der Koningen
(22, 20). De straf wordt immers teruggebracht tot God, als laatste oorzaak. Maar toe
straffen de duivels met andere intentie dan waarmee ze gezonden worden: want zij straffen
uit haat of nijd; maar ze worden door God uit gerechtigheid gezonden.
Ad secundum dicendum quod ad hoc quod non sit inaequalis pugnae conditio, fit ex parte
hominis recompensatio, principaliter quidem per auxilium divinae gratiae; secundario
autem per custodiam Angelorum. Unde IV Reg., Elisaeus dixit ad ministrum suum, noli
timere, plures enim nobiscum sunt, quam cum illis. (Ia q. 114 a. 1 ad 2)
2 — Opdat de conditie van de strijd niet ongelijk zou zijn, is er van ’s mensen kant een
aanvulling plaats: voorname is de hulp der goddelijke genade; op de tweede plaats
is er ook de bescherming der goede engelen. Daarom zegt Eliseus tot zijn dienaar:
“Wil niet vrezen; er zijn er meer met ons dan met hen” (4 Kon. 6, 16).
Ad tertium dicendum quod infirmitati humanae sufficeret ad exercitium impugnatio quae
est a carne et mundo, sed malitiae Daemonum non sufficit, quae utroque utitur ad hominum
impugnationem. Sed tamen ex divina ordinatione hoc provenit in gloriam electorum. (Ia q. 114 a. 1 ad 3)
3 — Voor de menselijke zwakheid zou ter oefening de bekoring van de kant van het vlees
en de wereld voldoende zijn: maar dit genoegt de boosheid der duivels niet, die beiden
gebruiken om mens te bestrijden. Maar door goddelijke ordening komt dit de glorie
der uitverkorenen ten goede.
Articulus 2. Is bekoren het eigene van de duivel?
Ad secundum sic proceditur. Videtur quod tentare non sit proprium Diaboli. Dicitur
enim Deus tentare; secundum illud Gen. XXII, tentavit Deus Abraham. Tentat etiam caro,
et mundus. Et etiam homo dicitur tentare Deum, et hominem. Ergo non est proprium Daemonis
tentare. (Ia q. 114 a. 2 arg. 1)
1 — Men beweert, dat bekoren niet het eigene van de duivel is. — Men zegt immers, dat
God bekoort (beproeft), volgens het woord uit het Boek der Schepping (22, 1): “God
beproefde Abraham”. Ook het vlees en de wereld bekoort. En ook zegt men, dat de mens
God en de mens beproeft. Bekoren is dus niet eigen aan de duivel.
Praeterea, tentare est ignorantis. Sed Daemones sciunt quid circa homines agatur.
Ergo Daemones non tentant. (Ia q. 114 a. 2 arg. 2)
2 — Beproeven doet iemand die niet weet. Maar de duivels weten hoe het de mensen vergaat.
Dus beproeven de duivels niet.
Praeterea, tentatio est via in peccatum. Peccatum autem in voluntate consistit. Cum
ergo Daemones non possint voluntatem hominis immutare, ut per supra dicta patet; videtur
quod ad eos non pertineat tentare. (Ia q. 114 a. 2 arg. 3)
3 — Bekoring is de weg tot de zonde. De zonde is echter in de wil. Daar dus de duivels
de wil des mensen niet kunnen beïnvloeden, zoals uit het bovengezegde (111e Kw. 2e
Art.) duidelijk is, schijnt de bekoring hun niet toe te komen.
Sed contra est quod dicitur I ad Thessal. III, ne forte tentaverit vos is qui tentat;
Glossa, idest Diabolus, cuius officium est tentare. (Ia q. 114 a. 2 s. c.)
Daartegenover staat echter, dat bij het woord uit de Eerste Brief aan de Thessalonicensen
(3, 5): “Of de bekoorder u soms heeft bekoord”; de Gloss zegt: “dit is de duivel,
wiens functie bekoren is”.
Respondeo dicendum quod tentare est proprie experimentum sumere de aliquo. Experimentum
autem sumitur de aliquo, ut sciatur aliquid circa ipsum, et ideo proximus finis cuiuslibet
tentantis est scientia. Sed quandoque ulterius ex scientia quaeritur aliquis alius
finis, vel bonus vel malus, bonus quidem, sicut cum aliquis vult scire qualis aliquis
sit, vel quantum ad scientiam vel quantum ad virtutem, ut eum promoveat; malus autem,
quando hoc scire vult, ut eum decipiat vel subvertat. Et per hunc modum potest accipi
quomodo tentare diversis diversimode attribuatur. Homo enim tentare dicitur, quandoque
quidem ut sciat tantum, et propter hoc, tentare Deum dicitur esse peccatum; quia homo,
quasi incertus, experiri praesumit Dei virtutem. Quandoque vero tentat ut iuvet, quandoque
vero, ut noceat. Diabolus autem semper tentat ut noceat, in peccatum praecipitando.
Et secundum hoc, dicitur proprium officium eius tentare, nam etsi homo aliquando sic
tentet, hoc agit inquantum est minister Diaboli. Deus autem tentare dicitur ut sciat,
eo modo loquendi quo dicitur scire quod facit alios scire. Unde dicitur Deut. XII,
tentat vos dominus Deus vester, ut palam fiat utrum diligatis eum. Caro autem et mundus
dicuntur tentare instrumentaliter, seu materialiter, inquantum scilicet potest cognosci
qualis sit homo, ex hoc quod sequitur vel repugnat concupiscentiis carnis, et ex hoc
quod contemnit prospera mundi et adversa; quibus etiam Diabolus utitur ad tentandum. (Ia q. 114 a. 2 co.)
Beproeven is eigenlijk: ergens de proef mee nemen. Maar de proef wordt met iets genomen,
om te weten hoe het er mee staat: vandaar is het naaste doel van iedere beproeving:
wetenschap. Maar soms wordt verder door de wetenschap een ander doel, goed of kwaad,
gezocht: een goed doel, zoals wanneer iemand wil weten hoe het met een ander staat,
wat kennis of deugd aangaat, om hem vooruit te helpen; een kwaad doel, wanneer hij
dit weten wil om hem te bedriegen of de voet te lichten. Op deze manier nu kan verstaan
worden, hoe op verschillende wijzen aan verschillende het beproeven wordt toegeschreven.
Men zegt van de mens, dat hij beproeft, soms alleen om te weten: en daarom is God
beproeven een zonde, omdat de mens, als in onzekerheid, zich aanmatigt met Gods Macht
de proef te nemen. Soms echter beproeft hij om te helpen, soms om schade te berokkenen.
— De duivel echter beproeft (bekoort) altijd om schade toe te brengen, door iemand
in de zonde te storten. En hierom wordt bekoren zijn eigen functie genoemd: want al
bekoort soms ook de mens op deze wijze, hij doet dat als handlanger van de duivel.
— Van God echter zegt men, dat Hij beproeft om te weten, maar bij wijze van spreken
voor zover weten is: anderen doen weten. Vandaar wordt er in het Boek Deuteronomium
(13, 3) gezegd: “God de Heer beproeft u, opdat het duidelijk zij, of gij Hem bemint”.
— Van het vlees en de wereld zegt men, dat zij werktuigelijk of materieel beproeven:
in zover men nl. weten kan hoe het met een mens staat, uit het feit dat hij de verlokkingen
des vleeses volgt of weerstaat, en de voordelen en tegenheden der wereld veracht;
maar deze dingen gebruikt ook de duivel om te bekoren.
Et sic patet solutio ad primum. (Ia q. 114 a. 2 ad 1)
Ad secundum dicendum quod Daemones sciunt ea quae exterius aguntur circa homines,
sed interiorem hominis conditionem solus Deus novit, qui est spirituum ponderator,
ex qua aliqui sunt magis proni ad unum vitium quam ad aliud. Et ideo Diabolus tentat
explorando interiorem conditionem hominis, ut de illo vitio tentet, ad quod homo magis
pronus est. (Ia q. 114 a. 2 ad 2)
2 — En hiermee is het antwoord op de eerste bedenking gegeven. De duivels weten, hoe het
de mensen uiterlijk vergaat, maar de innerlijke conditie van de mens kent God alleen,
die de doorvorscher der geesten is; en uit deze conditie zijn sommigen meer tot de
ene dan tot de andere ondeugd geneigd. En daarom beproeft de duivel, de innerlijke
conditie des mensen onderzoekend, om dan tot die ondeugd te bekoren, waartoe de mens
het meest geneigd is.
Ad tertium dicendum quod Daemon, etsi non possit immutare voluntatem, potest tamen,
ut supra dictum est, aliqualiter immutare inferiores hominis vires; ex quibus etsi
non cogitur voluntas, tamen inclinatur. (Ia q. 114 a. 2 ad 3)
3 — Al kan de duivel de wil niet beïnvloeden, zo kan hij toch, gelijk boven gezegd is
(111e Kw. 3e en 4e Art.), enigszins de lagere vermogens des mensen beïnvloeden, waaruit
de wil wel niet gedwongen, maar toch geneigd wordt.
Articulus 3. Komen alle zonden der mensen van de aanvallen of bekoring des duivels voort?
Ad tertium sic proceditur. Videtur quod omnia peccata procedant ex tentatione Diaboli.
Dicit enim Dionysius, IV cap. de Div. Nom., quod multitudo Daemonum est causa omnium
malorum et sibi et aliis. Et Damascenus dicit quod omnis malitia et omnis immunditia
a Diabolo excogitatae sunt. (Ia q. 114 a. 3 arg. 1)
1 — Men beweert, dat alle zonden uit de bekoring des duivels voortkomen. — Dionysius zegt
immers, dat “de menigte der duivelen oorzaak is van alle kwaad voor zich en voor anderen”.
En Damascenus zegt, dat “alle boosheid en onzuiverheid door de duivel uitgedacht zijn”.
Praeterea, de quolibet peccatore dici posset quod dominus de Iudaeis dicit, Ioan.
VIII, vos ex patre Diabolo estis. Hoc autem est inquantum ipsi ex Diaboli suggestione
peccabant. Omne ergo peccatum est ex suggestione Diaboli. (Ia q. 114 a. 3 arg. 2)
2 — Van iedere zondaar kan gezegd worden, wat de eersten van de Joden zeide: “Gij zijt
uit de duivel, uw vader” (Joan. 8, 44). Dat is in zover zij op aanstichting des duivels
zondigden. Alle zonde is dus op aanstichting des duivels.
Praeterea, sicut Angeli deputantur ad custodiam hominum, ita Daemones ad impugnationem.
Sed omnia bona quae facimus, ex suggestione bonorum Angelorum procedunt, quia divina
ad nos mediantibus Angelis perferuntur. Ergo et omnia mala quae facimus, proveniunt
ex suggestione Diaboli. (Ia q. 114 a. 3 arg. 3)
3 — Zoals de engelen worden aangesteld voor de bescherming der mensen, zo de duivels voor
hun bestrijding. Maar alle goed dat we doen, komt voort op aansporing der goede engelen,
omdat het goddelijke door bemiddeling der engelen tot ons komt. Dus komt ook het kwaad,
dat we doen, voort op aanstichting der duivels.
Sed contra est quod dicitur in libro de Eccles. Dogmat., non omnes cogitationes nostrae
malae a Diabolo excitantur, sed aliquoties ex nostri arbitrii motu emergunt. (Ia q. 114 a. 3 s. c.)
Daartegenover staat echter, wat in het werk: “De Ecclesiasticis Dogmatibus” (Augustinus)
gezegd wordt: “Niet al onze kwade gedachten worden door de duivel opgewekt, maar komen
soms op uit onze vrije wil”.
Respondeo dicendum quod causa alicuius potest dici aliquid dupliciter, uno modo, directe,
alio modo, indirecte. Indirecte quidem, sicut cum aliquod agens causans aliquam dispositionem
ad aliquem effectum, dicitur esse occasionaliter et indirecte causa illius effectus;
sicut si dicatur quod ille qui siccat ligna, est causa combustionis eorum. Et hoc
modo dicendum est quod Diabolus est causa omnium peccatorum nostrorum, quia ipse instigavit
primum hominem ad peccandum, ex cuius peccato consecuta est in toto genere humano
quaedam pronitas ad omnia peccata. Et per hunc modum intelligenda sunt verba Damasceni
et Dionysii. Directe autem dicitur esse aliquid causa alicuius, quod operatur directe
ad illud. Et hoc modo Diabolus non est causa omnis peccati non enim omnia peccata
committuntur Diabolo instigante, sed quaedam ex libertate arbitrii et carnis corruptione.
Quia, ut Origenes dicit, etiam si Diabolus non esset, homines haberent appetitum ciborum
et venereorum et huiusmodi; circa quae multa inordinatio contingit, nisi per rationem
talis appetitus refraenetur; et maxime, supposita corruptione naturae. Refraenare
autem et ordinare huiusmodi appetitum, subiacet libero arbitrio. Sic ergo non est
necessarium omnia peccata ex instinctu Diaboli provenire. Si qua tamen ex instinctu
eius proveniunt, ad ea complenda eo blandimento decipiuntur homines nunc, quo primi
parentes, ut Isidorus dicit. (Ia q. 114 a. 3 co.)
Op twee manieren kan iets oorzaak genoemd worden: vooreerst, direct, vervolgens indirect.
Indirect, zoals een werkoorzaak, die een dispositie voor een gevolg voortbrengt, indirecte
en toevallige oorzaak van dat gevolg genoemd wordt: zoals men zegt, dat hij die het
hout droogt, oorzaak is van de verbranding. En zo zegge men, dat de duivel oorzaak
is van al onze zonden: omdat hij de eerste mens tot zonde aanstichtte, uit wiens zonde
in heel het menselijke geslacht een geneigdheid tot alle zonden is ontstaan. En op
deze manier zijn de woorden van Damascenus en Dionysius te verstaan. Men zegt echter,
dat iets direct oorzaak van iets anders is, als het er direct toe werkt. En op deze
wijze is de duivel geen oorzaak van iedere zonde: niet alle zonden worden op aanstichting
des duivels bedreven, maar sommige uit vrijen wil en bederf des leesches. Want, zoals
Origenes opmerkt, ook was er geen duivel, zouden de mensen begeerte hebben naar spijs
en geslachtelijk omgang e.d., waarin veel onregelmatigheid voorkomt, tenzij die begeerte
door de rede bedwongen wordt, vooral als we vooropstellen, dat de natuur bedorven
is. Het bedwingen en regelen van dergelijke begeerte hangt van de vrije wil af, en
dus is het niet nodig, dat alle zonden op aanstichting des duivels gebeuren. Maar
als er op zijn aanstichting gebeuren, dan worden, zoals siorus zegt, om dit te bereiken
“de mensen nu door dezelfde verleiding bedrogen, als onze eerste ouders”.
Et per hoc patet responsio ad primum. (Ia q. 114 a. 3 ad 1)
Ad secundum dicendum quod, si qua peccata absque instinctu Diaboli perpetrantur, per
ea tamen fiunt homines filii Diaboli, inquantum ipsum primo peccantem imitantur. (Ia q. 114 a. 3 ad 2)
2 — En hieruit is het antwoord op de eerste bedenking duidelijk. Als er zonden bedreven
worden zonder verleiding des duivels, worden de mensen hierdoor niettemin kinderen
des duivels, in zover zij hem, de eerste zondaar, navolgen.
Ad tertium dicendum quod homo potest per seipsum ruere in peccatum, sed ad meritum
proficere non potest nisi auxilio divino, quod homini exhibetur mediante ministerio
Angelorum. Et ideo ad omnia bona nostra cooperantur Angeli, non tamen omnia nostra
peccata procedunt ex Daemonum suggestione. Quamvis nullum genus peccati sit, quod
non interdum ex Daemonum suggestione proveniat. (Ia q. 114 a. 3 ad 3)
3 — De mens kan uit zichzelf in zonde vallen: maar hij kan niet zonder goddelijke bijstand
in verdienste vooruitgaan, welke bijstand de mens verleend wordt door de bediening
der engelen. Vandaar dat de engelen medewerken aan al ons goed, en toch niet al onze
zonden voortkomen uit verleiding der duivelen, ofschoon er geen enkele soort van zonde
is, die niet somtijds op aanstichting der duivels gebeurt.
Articulus 4. Kunnen ze wonderen werken om te verleiden?
Ad quartum sic proceditur. Videtur quod Daemones non possint homines seducere per
aliqua miracula vera. Operatio enim Daemonum maxime vigebit in operibus Antichristi.
Sed sicut apostolus dicit II ad Thessal. II, eius adventus est secundum operationem
Satanae, in omni virtute et signis et prodigiis mendacibus. Ergo multo magis alio
tempore per Daemones non fiunt nisi signa mendacia. (Ia q. 114 a. 4 arg. 1)
1 — Men beweert, dat de duivels de mensen niet kunnen verleiden door echte wonderen. —
Het duivelswerk zal zijn hoogtepunt bereiken in de werken van de Antichrist. Maar,
zoals de Apostel zegt: “Zijn verschijning zal geschieden als een werk van Satan, met
allerlei kracht en tekenen en valse wonderen” (2 Thess. 2, 9). Dus geschieden door
de duivelen veel eerder op andere tijden niet dan slechts valse tekenen.
Praeterea, vera miracula per aliquam corporum immutationem fiunt. Sed Daemones non
possunt immutare corpus in aliam naturam, dicit enim Augustinus, XVIII de Civ. Dei,
nec corpus quidem humanum ulla ratione crediderim Daemonum arte vel potestate in membra
bestialia posse converti. Ergo Daemones vera miracula facere non possunt. (Ia q. 114 a. 4 arg. 2)
2 — Echte wonderen gebeuren door verandering van lichamen. Maar de duivels kunnen geen
lichaam in een andere natuur veranderen: Augustinus zegt immers: “Ik neem op geen
enkelen grond aan, dat een menselijk lichaam door de kunst en kracht der duivels in
een dierenlichaam zou veranderd kunnen worden”. Dus kunnen de duivels geen echte wonderen
doen.
Praeterea, argumentum efficaciam non habet, quod se habet ad opposita. Si ergo miracula
vera possunt fieri a Daemonibus ad falsitatem persuadendam, non erunt efficacia ad
veritatem fidei confirmandam. Quod est inconveniens, cum dicatur Marci ult., domino
cooperante, et sermonem confirmante sequentibus signis. (Ia q. 114 a. 4 arg. 3)
3 — Een bewijs, dat voor twee tegenovergestelde dienen kan, heeft geen kracht. Als dus
door de duivels echte wonderen kunnen gebeuren om tot valsheid te overreden, hebben
ze geen kracht om de geloofswaarheid te bevestigen. Dat is met aan te nemen, als bij
Marcus (16, 20) gezegd wordt: “De Heer werkte met hen mee, en bevestigde het woord
door de wonderen, die het vergezelden”.
Sed contra est quod Augustinus dicit, libro octoginta trium quaest., quod magicis
artibus fiunt miracula plerumque similia illis miraculis quae fiunt per servos Dei. (Ia q. 114 a. 4 s. c.)
Daartegenover staat echter, dat Augustinus zegt, dat “door toverkunsten dikwijls wonderen
gebeuren, die gelijken op de wonderen, die door de dienaren Gods geschieden”.
Respondeo dicendum quod, sicut ex supra dictis patet, si miraculum proprie accipiatur,
Daemones miracula facere non possunt, nec aliqua creatura, sed solus Deus, quia miraculum
proprie dicitur quod fit praeter ordinem totius naturae creatae, sub quo ordine continetur
omnis virtus creaturae. Dicitur tamen quandoque miraculum large, quod excedit humanam
facultatem et considerationem. Et sic Daemones possunt facere miracula, quae scilicet
homines mirantur, inquantum eorum facultatem et cognitionem excedunt. Nam et unus
homo, inquantum facit aliquid quod est supra facultatem et cognitionem alterius, ducit
alium in admirationem sui operis, ut quodammodo miraculum videatur operari. Sciendum
est tamen quod, quamvis huiusmodi opera Daemonum, quae nobis miracula videntur, ad
veram rationem miraculi non pertingant; sunt tamen quandoque verae res. Sicut magi
Pharaonis per virtutem Daemonum veros serpentes et ranas fecerunt. Et quando ignis
de caelo cecidit et familiam Iob cum gregibus pecorum uno impetu consumpsit, et turbo
domum deiiciens filios eius occidit, quae fuerunt opera Satanae, phantasmata non fuerunt,
ut Augustinus dicit, XX de Civ. Dei. (Ia q. 114 a. 4 co.)
Uit hetgeen boven gezegd werd (110e Kw. 4e Art.), is duidelijk, dat als het wonder
in eigenlijke zin genomen wordt, de duivels geen wonderen kunnen doen, en geen enkel
ander schepsel, maar God alleen: want eigenlijk wordt wonder genoemd, wat buiten de
orde van geheel de geschapen natuur gebeurt, en onder die orde valt iedere kracht
van het schepsel. Soms echter spreekt men van wonder in ruimen zin, wat nl. het menselijk
vermogen en de menselijke kennis te boven gaat. En zo kunnen de duivels wonderen doen,
waarover de mensen zich verwonderen, omdat ze boven hun kracht en kennis uitgaan.
Want ook de ene mens kan, in zover hij iets verricht, dat de kracht en de kennis van
een ander te boven gaat, die ander zozeer in verwondering over zijn werk brengen,
dat het er de schijn van heeft, dat hij in zekeren zin een wonder doet. Men moet echter
weten, dat dergelijke duivelswerken, die ons wonderen toeschijnen, ofschoon ze niet
de waren aard van een wonder bereiken, toch soms ware dingen zijn. Zo maakten de tovenaars
van Pharao door de macht der duivels echte slangen en kikkers. En zoals Augustinus
zegt, “toen het vuur van de hemel viel, en het huisgezin van Job met zijn veekudden
met één slag verteerde, en de storm zijn huis ineenwerpend zijn zonen doodde, waren
dat werken van Satan, en was dat geen schijn”.
Ad primum ergo dicendum quod, sicut Augustinus dicit ibidem, Antichristi opera possunt
dici esse signa mendacii, vel quia mortales sensus per phantasmata decepturus est,
ut quod non facit, videatur facere, vel quia, si sint vera prodigia, ad mendacium
tamen pertrahent credituros. (Ia q. 114 a. 4 ad 1)
1 — Zoals Augustinus zegt, kunnen de werken van de Antichrist leugentekenen genoemd worden,
ofwel omdat hij de zinnen der stervelingen door schijn zal bedriegen, zodat hij wat
hij niet doet, schijnt te doen, ofwel omdat, als het ware tekenen zijn, ze hen die
erin geloven, tot de leugen voeren.
Ad secundum dicendum quod, sicut supra dictum est, materia corporalis non obedit Angelis
bonis seu malis ad nutum, ut Daemones sua virtute possint transmutare materiam de
forma in formam, sed possunt adhibere quaedam semina quae in elementis mundi inveniuntur,
ad huiusmodi effectus complendos, ut Augustinus dicit III de Trin. Et ideo dicendum
est quod omnes transmutationes corporalium rerum quae possunt fieri per aliquas virtutes
naturales, ad quas pertinent praedicta semina, possunt fieri per operationem Daemonum,
huiusmodi seminibus adhibitis; sicut cum aliquae res transmutantur in serpentes vel
ranas, quae per putrefactionem generari possunt. Illae vero transmutationes corporalium
rerum quae non possunt virtute naturae fieri, nullo modo operatione Daemonum, secundum
rei veritatem, perfici possunt; sicut quod corpus humanum mutetur in corpus bestiale,
aut quod corpus hominis mortuum reviviscat. Et si aliquando aliquid tale operatione
Daemonum fieri videatur, hoc non est secundum rei veritatem, sed secundum apparentiam
tantum. Quod quidem potest dupliciter contingere. Uno modo, ab interiori; secundum
quod Daemon potest mutare phantasiam hominis, et etiam sensus corporeos, ut aliquid
videatur aliter quam sit, sicut supra dictum est. Et hoc etiam interdum fieri dicitur
virtute aliquarum rerum corporalium. Alio modo, ab exteriori. Cum enim ipse possit
formare corpus ex aere cuiuscumque formae et figurae, ut illud assumens in eo visibiliter
appareat; potest eadem ratione circumponere cuicumque rei corporeae quamcumque formam
corpoream, ut in eius specie videatur. Et hoc est quod Augustinus dicit XVIII de Civ.
Dei, quod phantasticum hominis, quod etiam cogitando sive somniando per rerum innumerabilium
genera variatur, velut corporatum in alicuius animalis effigie, sensibus apparet alienis.
Quod non est sic intelligendum, quod ipsa vis phantastica hominis, aut species eius,
eadem numero incorporata alterius sensibus ostendatur, sed quia Daemon qui in phantasia
unius hominis format aliquam speciem, ipse etiam potest similem speciem alterius sensibus
offerre. (Ia q. 114 a. 4 ad 2)
2 — Zoals boven gezegd is (110e Kw. 2e Art.), gehoorzaamt de lichamelijke stof niet op
de wenken van goede of boze engelen, zodat de duivels door eigen kracht de stof van
de ene vorm naar de andere zouden kunnen doen overgaan; maar, zoals Augustinus zegt,
kunnen ze om dergelijke gevolgen voort te brengen, gebruik maken van zaad, dat in
de elementen der wereld gevonden wordt. Vandaar dient gezegd, dat alle veranderingen
der lichamelijke voorwerpen, die door de natuurkrachten, waartoe deze zaden behoren,
kunnen gebeuren, ook door de werking der duivels bij gebruik dezer zaden tot stand
kunnen worden gebracht, zoals wanneer sommige dingen in slangen of kikkers, die uit
bederf ontstaan, veranderd worden. Maar de veranderingen van lichamelijke dingen,
die niet door de natuur gebeuren kunnen, kunnen in waarheid op geen enkele manier
door de duivels gedaan worden, zoals dat een menselijk lichaam in dat van een beest
veranderd zou worden, of dat het lichaam van een gestorvene zou herleven. En als het
soms de schijn mocht hebben, dat iets dergelijks door de werking des duivels gebeurt,
dan is het niet in waarheid, maar alleen in schijn. En dat kan op twee manieren het
geval zijn. Eerstens van binnen uit, in zover de duivel de fantasie van de mens kan
beïnvloeden, en ook zijn zinnen, zodat, naar boven gezegd is (111e Kw. 3e en 4e Art.),
iets anders schijnt dan het is. En, naar men zegt, gebeurt dat soms ook door de kracht
van sommige lichamelijke dingen. — Vervolgens van buiten af. Daar hij immers uit de
lucht een lichaam onder elke figuur en vorm kan vormen om dat aan te nemen, en daarin
zichtbaar te verschijnen, kan hij om dezelfde reden ieder lichamelijk ding hullen
in een lichamelijke vorm, zodat het in die gedaante gezien wordt. En dit is wat Augustinus
zegt, dat “de menselijke fantasie, die dromend of droomend op ontelbaar verschillende
dingen overgaat, als belichaamd in het beeld van een of ander dier aan de zinnen van
anderen verschijnt”. Dit moet men niet verstaan, alsof het verbeeldingsvermogen van
de mens, of zijn fantasiebeelden, zelf belichaamd aan de zinnen van een ander worden
getoond, maar dat de duivel, die in de fantasie van de ene mens een of ander beeld
vormt, zelf een dergelijk beeld aan de zinnen van een ander kan voorleggen.
Ad tertium dicendum quod, sicut Augustinus dicit in libro octoginta trium quaest.,
cum talia faciunt magi qualia sancti, diverso fine et diverso iure fiunt. Illi enim
faciunt, quaerentes gloriam suam, isti, quaerentes gloriam Dei. Et illi faciunt per
quaedam privata commercia; isti autem publica administratione, et iussu Dei, cui cuncta
creatura subiecta est. (Ia q. 114 a. 4 ad 3)
3 — Augustinus zegt: “Als tovenaars dergelijke dingen als heiligen doen, gebeurt dat met
ander doel en ander recht. Zij doen dat immers hun glorie zoekend, terwijl de anderen
Gods glorie zoeken. Zij doen dat ook door privé contract, terwijl die anderen het
doen uit publieke gerechtigheid en op bevel van God, aan wien ieder schepsel onderworpen
is”.
Articulus 5. Worden de duivels, die door de mensen overwonnen zijn, uit de strijd tegen de mensen
geweerd?
Ad quintum sic proceditur. Videtur quod Daemon qui superatur ab aliquo, non propter
hoc ab impugnatione arceatur. Christus enim efficacissime suum tentatorem vicit. Sed
tamen postea eum impugnavit, ad occisionem eius Iudaeos incitando. Ergo non est verum
quod Diabolus victus ab impugnatione cesset. (Ia q. 114 a. 5 arg. 1)
1 — Men beweert, dat de duivel, die door iemand overwonnen is, daarom nog niet uit de
strijd wordt geweerd. — Christus heeft zijn bekoorder allerkrachtdadigst overwonnen,
maar toch heeft hij Hem later weer bestreden door de Joden tot de Godsmoord aan te
stichten. Het is dus niet waar dat een overwonnen duivel van de strijd af laat.
Praeterea, infligere poenam ei qui in pugna succumbit, est incitare ad acrius impugnandum.
Hoc autem non pertinet ad Dei misericordiam. Ergo Daemones superati non arcentur. (Ia q. 114 a. 5 arg. 2)
2 — Straf opleggen aan iemand, die in de strijd het onderspit delft, is aanvuren tot verbitterder
strijd. Maar dit heeft niet te maken met Gods barmhartigheid. Dus worden de overwonnen
duivels niet geweerd.
Sed contra est quod dicitur Matth. IV, tunc reliquit eum Diabolus, scilicet Christum
superantem. (Ia q. 114 a. 5 s. c.)
Daartegenover staat echter, wat bij Mattheus (4, 11) gezegd wordt: “Toen verliet de
duivel Hem”, nl. de overwinnende Christus.
Respondeo dicendum quod quidam dicunt quod Daemon superatus nullum hominum potest
de cetero tentare, nec de eodem nec de alio peccato. Quidam autem dicunt quod potest
alios tentare, sed non eundem. Et hoc probabilius dicitur, si tamen intelligatur usque
ad aliquod tempus, unde et Lucae IV dicitur quod, consummata omni tentatione, Diabolus
recessit a Christo usque ad tempus. Et huius ratio est duplex. Una est ex parte divinae
clementiae, quia, ut Chrysostomus dicit, super Matth., non tandiu homines Diabolus
tentat, quandiu vult, sed quandiu Deus permittit; quia etsi permittat paulisper tentare,
tamen repellit, propter infirmam naturam. Alia ratio sumitur ex astutia Diaboli, unde
Ambrosius dicit, super Lucam, quod Diabolus instare formidat, quia frequentius refugit
triumphari. Quod tamen aliquando Diabolus redeat ad eum quem dimisit, patet per illud
quod dicitur Matth. XII, revertar in domum meam, unde exivi. (Ia q. 114 a. 5 co.)
Sommigen zeggen, dat een overwonnen duivel voortaan niemand meer kan bekoren noch
tot dezelfde noch tot een andere zonde. — Anderen zeggen, dat hij niet denzelfden
maar wel andere mensen bekoren kan. En dit is waarschijnlijke, als er tenminste sprake
is van enigen tijd. Daarom wordt ook bij Lucas (4, 13) gezegd: “Nu de duivel al zijn
bekoringen had uitgeput, verliet hij Hem voor een tijd”. En de reden hiervan is een
dubbele: vooreerst de goddelijke Barmhartigheid, want zoals Chrysostomus zegt: “De
duivel bekoort de mensen niet zolang als hij wil, maar zolang God het toelaat, want
al staat Hij hem toe eenigszins te bekoren, toch verwijdert Hij hem weer om de zwakte
van onze natuur”. Een andere reden is van de kant van des duivels slimheid; daarom
zegt Ambrosius: “De duivel vijlt vol te houden, daar hij ontgaan wil dikwijls overwonnen
te worden”. — Dat echter de duivel soms terugkomt bij hem, die hij verliet, blijkt
uit wat bij Mattheus (12, 44) gezegd wordt: “Ik zal terugkeren naar mijn huis, dat
ik verlaten heb”. En hiermee is het antwoord op de bedenkingen duidelijk.
Et per hoc patet solutio ad obiecta. (Ia q. 114 a. 5 ad arg.)